Додека поголемиот дел од Европа сè уште дебатира колку сериозно треба да се сфатат новите безбедносни ризици, земјите од северот веќе преземаат конкретни чекори за сценарија кои до неодамна изгледаа речиси незамисливо.
Шведска, Финска и Норвешка ги зголемуваат резервите на храна, организираат масовни вежби за цивилна заштита, ги подготвуваат граѓаните да можат сами да функционираат во првите денови од голема криза, а во Шведска однапред се обезбедува и простор за погребување во случај на исклучително голем број жртви.
Овие мерки не значат дека властите очекуваат непосредна војна. Наместо тоа, тие се дел од поширокиот нордиски концепт на „тотална одбрана“ – систем во кој државата, армијата, компаниите и граѓаните треба да бидат способни да продолжат да функционираат и во услови на војна, природна катастрофа, сајбер-напад или тежок прекин на критичната инфраструктура.
Војната во Украина значително го забрза ваквиот пристап, особено затоа што Финска има повеќе од 1.300 километри граница со Русија, а Шведска во 2024 година стана членка на НАТО.
Стотици милиони за резерви од жито
Еден од главните приоритети е храната.
Шведската влада во буџетот за 2026 година издвои 575 милиони шведски круни за создавање стратешки резерви, пред сè на жито и клучни производи неопходни за земјоделството.
Првите резерви се воспоставуваат во северниот дел на земјата, кој во нормални услови во голема мера зависи од транспортот на храна од југот.
Целта е јасна – дури и ако транспортните врски бидат прекинати поради сериозна криза, населението да има пристап до основна храна. Шведската влада го опишува ова како дел од обновувањето на националната подготвеност за снабдување со храна.
Сличен систем со децении постои во Финска, додека и Норвешка повторно воведува стратешко складирање жито.
Повеќе од 2.000 луѓе под земја
Уште повпечатлив пример доаѓа од Финска.
На 2 и 3 септември 2026 година во градот Куопио беше организирана огромната вежба „Shelter 2026“, во која учествуваа повеќе од 2.000 лица – припадници на службите, студенти, волонтери, компании и други организации.
Вежбата се одвиваше во огромно засолниште издлабено во карпа, кое во нормални услови функционира како спортски и настански центар, но во случај на опасност може да прими околу 7.000 луѓе.
Сценариото било сериозно: сајбер-напади го прекинуваат снабдувањето со електрична енергија и вода, додека истовремено постои и опасност од ракетни напади.
Учесниците вежбале како да се активира засолништето, како да се организира голем број луѓе под земја, како да се одржува комуникацијата и како институциите да функционираат кога секојдневниот систем повеќе не работи нормално.
Вежбата беше опишана како најголема цивилна одбранбена вежба во Европа од крајот на Втората светска војна.
Финските власти истовремено го промовираат правилото дека домаќинствата треба да бидат подготвени најмалку 72 часа да функционираат самостојно во случај да нема електрична енергија, вода или друга надворешна помош.
Се подготвуваат и за најцрното сценарио
Но можеби највознемирувачкиот дел од северноевропските подготовки доаѓа од Шведска.
Службите задолжени за погребување имаат препораки да обезбедат доволно земјиште за справување со исклучително висока смртност во случај на војна или голема катастрофа.
Во Гетеборг се бараат повеќе од 40.000 квадратни метри дополнително земјиште кое би овозможило итно погребување на околу 30.000 луѓе.
Тоа е дополнително на повеќе од 60.000 квадратни метри потребни за редовните потреби на гробиштата. Според шведските правила за подготвеност, погребалните служби треба да можат да обезбедат капацитет за околу пет проценти од населението на соодветната парохија доколку за тоа се појави потреба.
Станува збор за планови кои не се нови од оваа недела – подготовките за дополнителен простор за гробишта во Шведска беа јавно објавени уште кон крајот на 2024 година – но во сегашната безбедносна клима повторно добиваат големо внимание.
Причината за планирање однапред е и практична. Пронаоѓањето земјиште, урбанистичките процедури и изградбата на нови гробишта можат да траат со години, па во случај на вистинска катастрофа би било предоцна тогаш да почне целиот процес.
Подготовка за војна – но не само за војна
Сликата на огромни силоси со жито, илјадници луѓе во подземни засолништа и простор резервиран за десетици илјади гробови неминовно звучи мрачно.
Но северните земји инсистираат дека станува збор за отпорност, а не за предвидување на конкретна катастрофа.
Истиот систем што би функционирал при воен напад може да биде неопходен и при голем сајбер-напад, екстремно невреме, поплава, прекин на електричната мрежа, загадување на водата или колапс на транспортните врски.
Токму тоа е суштината на нивниот пристап: да не се предвидува точно која криза ќе дојде, туку однапред да се создаде систем кој ќе може да функционира кога нормалниот живот ќе биде нарушен.
А по руската инвазија врз Украина, Северна Европа очигледно повеќе не сака да се потпира на претпоставката дека најлошото сценарио никогаш нема да се случи.
