На површината на Сахара доминираат песок, карпи и огромни ненаселени пространства. Но длабоко под пустината се протега една од најголемите и најнеобични водни инфраструктури во светот – систем кој со децении пренесува вода од подземните резерви до милиони жители на Либија.
Станува збор за Големата вештачка река, амбициозен инженерски проект составен од огромна мрежа на подземни цевки, бунари, пумпни станици и резервоари. Системот ги поврзува длабоките пустински извори со градовите долж либискиот медитерански брег.
Проектот е познат и како „осмо светско чудо“, назив што во минатото го популаризираше поранешниот либиски лидер Моамер Гадафи.
Цевки низ кои може да помине автомобил
Размерите на инфраструктурата се огромни.
Системот бил проектиран за дневно да пренесува до 6,5 милиони кубни метри вода. За споредба, тоа е количина приближна на околу 2.600 олимписки базени наполнети со вода – секој ден.
Огромните бетонски цевки имаат дијаметар од приближно четири метри, што значи дека низ нив би можело да помине и автомобил.
За изградбата биле издупчени околу 1.300 бунари низ пустината, а голем дел од нив достигнуваат длабочина од неколку стотици метри.
Преку оваа огромна подземна мрежа водата се пренесува кон Триполи, Бенгази, Сирт и други градови во северниот дел на Либија.
Водата е стара илјадници години
Најинтересниот дел од проектот, сепак, не се огромните цевки, туку потеклото на водата.
Таа не доаѓа од реки, езера или современи врнежи. Станува збор за таканаречена фосилна вода, која е заробена во огромни подземни водоносни слоеви уште од периодите кога просторот на денешна Сахара имал многу повлажна клима.
Еден од најважните извори е Нубискиот песочнички водоносен систем, кој се смета за најголем познат систем на фосилни подземни води во светот. Тој се протега под територии на Либија, Египет, Судан и Чад.
Проблемот е што оваа вода практично не се обновува со брзината со која се користи денес.
Проект вреден десетици милијарди долари
Идејата резервите под Сахара да се искористат за снабдување на населението на северот на Либија почнала да се реализира во 1984 година.
Следувала изградба на проект вреден десетици милијарди долари, кој барал производство и поставување на огромни бетонски цевки, изградба на пумпни станици, резервоари и цели полиња со бунари во пустината.
Количеството материјал употребено за изградбата било огромно. Според податоците на управата на проектот, за производство на цевките биле употребени околу пет милиони тони цемент.
Во нив била вградена и огромна количина челична жица, чија вкупна должина, според проектните податоци, би била доволна Земјата да се обиколи стотици пати.
Првите големи количини вода пристигнале во либиските градови во почетокот на 1990-тите.
Со текот на годините, Големата вештачка река станала еден од клучните извори за водоснабдување во земјата. Водата се користела и за земјоделство во делови од Либија каде што малата количина врнежи сериозно го ограничува традиционалното земјоделско производство.
Најголемата слабост е токму водата
Иако проектот изгледа како огромно инженерско достигнување, неговата најголема слабост се крие во природата на водата што ја пренесува.
Ова не е река која повторно се полни со дожд или топење на снег. Поголемиот дел од водата доаѓа од древни, фосилни и практично необновливи подземни резерви.
Тоа значи дека секој дополнително извлечен кубен метар вода постепено ја намалува количината што останува под пустината.
Поради тоа, Големата вештачка река денес има две лица. Од една страна, таа претставува извонреден пример за тоа колку далеку може да стигне инженерството во една од најсувите земји во светот. Од друга, проектот покажува дека ниту огромните природни резерви не се неисцрпни.
Конфликтите дополнително го загрозија системот
Повеќегодишните конфликти во Либија создадоа дополнителни проблеми за инфраструктурата.
Делови од водоводниот систем биле оштетувани или затворани, додека во одредени периоди персоналот не можел безбедно да стигне до постројките за да ги одржува.
УНИЦЕФ претходно предупредувал дека конфликтите, заедно со недостигот од соодветно одржување, ја намалиле сигурноста на водоснабдувањето во земјата.
Либија во меѓувреме подготвува и стратегија за водна безбедност до 2050 година. Плановите, покрај користењето на Големата вештачка река, предвидуваат поголема употреба на десалинизација, прочистена вода и други извори, со цел да се намали зависноста од древните подземни резерви.
Повеќе од четири децении по почетокот на изградбата, Големата вештачка река и понатаму останува еден од најфасцинантните инфраструктурни проекти во светот – огромна „река“ што речиси никој не може да ја види, скриена под пустината, преку која вода стара илјадници години стигнува до градовите покрај Средоземното Море.
