Јеменските бунтовници Хути презедоа контрола врз брегот на Црвеното Море од силите поддржани од Саудиска Арабија, предавајќи им ги во рацете на Техеран и неговите сојузници дизгините врз еден од најважните морски премини — Баб ел-Мандеб.
Повеќе од 1.000 луѓе се загинати или ранети, додека десетици илјади беа принудени да побегнат во најжестоките пресметки меѓу проиранските Хути и јеменската армија (поддржана од Саудиска Арабија) во последните неколку години.
Иако директен повод за новата ескалација беше воениот судир меѓу САД и Иран, корените на овој конфликт лежат во повеќегодишната разорна војна во самиот Јемен, пишува британскиот весник „Гардијан“.
Кои се заратените страни во Јемен и кој стои зад нив?
Два главни актери во судирот се официјалните јеменски сили со нивните сојузници и движењето на Хутите. Владата на Јемен го контролира североистокот на земјата и јужните пристанишни градови. Станува збор за меѓународно признати власти чиј главен потпорник е Саудиска Арабија, на чело на коалицијата од арапски земји кои се вмешаа воено за време на граѓанската војна.
Покрај финансиската и воената поддршка за јеменската армија, коалицијата предводена од Саудијците директно интервенира на теренот, главно преку жестоки воздушни удари.
Контролата на владата ја оспоруваат Хутите, кои го држат западниот дел од земјата, вклучително и главниот град Сана. Оваа шиитска групација е блиско поврзана со Иран и е дел од „Оската на отпорот“ — коалиција од проирански паравоени групи на Блискиот Исток, меѓу кои е и Хезболах. Сепак, иако со Техеран споделуваат идеологија и добиваат вооружување, Хутите се сметаат за автономно движење кое води сопствена политика.
На теренот делуваат и повеќе помали вооружени фракции.
Што се случуваше последните денови?
Хутите минатата недела започнаа сеопфатна офанзива со цел да заземат делови од западниот брег и да ги обезбедат клучните позиции околу мореузот Баб ел-Мандеб. Борбите брзо се проширија на повеќе фронтови — во покраините Ал Џауф, Ал Баида, Таиз и Ходеида — додека владините сили се обидуваа да ги прегрупираат редовите.
Владините сили потоа соопштија дека започнуваат сопствена контраофанзива за да ја вратат контролата врз главниот град Сана.
Хутите во вторникот изведоа ракетни удари врз Саудиска Арабија, при што беа повредени 73 лица и беа предизвикани огромни пожари во нафтени постројки. Саудијците возвратија со повеќе од 50 воздушни удари врз Јемен во рок од само 12 часа во средата. Ова се најжестоките судири во земјата уште од мировниот договор под покровителство на ОН во 2022 година.
Во текот на четвртокот и петокот, силниот продор на Хутите кон југ долж брегот заврши со пад на стратешкото пристаниште Мока, а потоа и на клучниот остров Перим во самиот мореуз Баб ел-Мандеб. Доколку владините сили не изведат успешен противудар, Хутите практично се поставија во позиција целосно да го диктираат поморскиот сообраќај низ овој премин.
Колку е всушност важен овој мореуз?
Баб ел-Мандеб е клучна поморска сообраќајница низ која минува околу 10 проценти од вкупната светска поморска трговија. Неговото значење повеќекратно порасна откако САД влегоа во војна со Иран, а Техеран го затвори Ормушкиот мореуз.
Црвеното Море, преку Баб ел-Мандеб, стана единствената преостаната жила куцавица на Саудиска Арабија за извоз на нафта. Доколку Хутите остварат целосна контрола врз преминот, тие би можеле практично да ја запреат пловидбата или да наплаќаат транзит за бродовите, со што на Техеран и неговите сојузници би им ја дале контролата врз двата најважни поморски премини во светот.
Како воопшто започна војната во Јемен?
Граѓанската војна изби во 2014 година, откако беше пукано врз поддржувачи на Хутите за време на масовните протести поради укинувањето на субвенциите за гориво во Сана. Хутите со молскавична брзина го зазедоа главниот град и до 2015 година ја соборија официјалната влада.
Коалицијата на арапски земји предводена од Саудиска Арабија се вмеша на страната на соборената влада, започнувајќи обемна воздушна кампања која наиде на остри меѓународни критики поради страшниот број на цивилни жртви.
Јеменската влада го прогласи јужното пристаниште Аден за привремена престолнина, додека Хутите ја задржаа контролата врз Сана и најголемиот дел од северозападниот дел на земјата.
Провладиниот табор го сочинуваше сојуз од неколку фракции кои во текот на војната се распаднаа, главно по линија на поделба меѓу нивните главни спонзори:
- Саудиска Арабија ја поддржуваше самата влада на Јемен.
- Обединетите Арапски Емирати застанаа зад Јужниот преоден совет (STC) и таканаречените Здружени сили.
Земјата дополнително се фрагментираше: Ал Каеда зазеде делови на истокот, додека сепаратистичките групи како STC бараа поделба на земјата. Покрај тоа, коалицијата предводена од Саудијците внесе и странски платеници во судирот.
Лините на фронтот се зацврстија и војната влезе во пат-позиција. Саудиската воена интервенција ја губеше поддршката во светот бидејќи не успеа да ги скрши Хутите, па исцрпените страни во 2022 година прифатија привремено примирје под закрила на ОН. Примирјето беше продолжувано, а мирот главно се одржуваше сè до овој септември.
Зошто пропадна мировниот план на ОН?
Мировниот план беше под голем знак прашалник уште од избивањето на војната во Газа на 7 октомври 2023 година. Израелските напади врз Газа, во кои загинаа повеќе од 73.000 Палестинци и кои беа осудени ширум светот (при што комитетот на ОН тоа го окарактеризира како геноцид), ја вовлекоа „Оската на отпорот“ во конфликтот.
Хутите, во знак на солидарност со Палестинците, почнаа да напаѓаат бродови во Црвеното Море за кои тврдеа дека пловат кон Израел. Западниот брег на Јемен има клучна позиција бидејќи го контролира Баб ел-Мандеб, преминот што ги поврзува Црвеното Море и Индискиот Океан.
Кампањата на Хутите предизвика американска воена интервенција и го полиша примирјето во Јемен, но истовремено им донесе на Хутите огромна популарност во регионот и меѓу локалното население под нивна контрола. Со зајакнати позиции, Хутите практично ги прекинаа сериозните преговори, што ја разгневи Саудиска Арабија.
Во јули, ирански авион слета на аеродромот во Сана и покрај протестите на јеменската влада, по што Саудиска Арабија го бомбардираше аеродромот. Хутите како одговор прогласија поморска блокада за Саудиска Арабија во Црвеното Море — клучна рута за саудиската нафта откако Иран во март го блокираше Ормушкиот мореуз.
Какви се хуманитарните последици од војната?
Војната во Јемен, а особено воздушните удари на саудиската коалиција, целосно ја разорија земјата. Од 2014 година во самите борби загинаа најмалку 150.000 луѓе, додека стотици илјади страдаа како последица на глад и болести. Според податоците на ОН, околу 4,5 милиони луѓе се раселени, а повеќе од 18,2 милиони зависат од директна хуманитарна помош.
Обновените судири дополнително драматично ја влошија и онака тешката ситуација. Светската здравствена организација соопшти дека во најновите пресметки загинале или биле ранети повеќе од 1.000 луѓе, додека десетици илјади биле принудени да ги напуштат своите домови.
