Денеска одиме на работа, добиваме плата и редовно плаќаме придонеси, очекувајќи дека по завршувањето на работниот век ќе имаме сигурна пензија. Но, што ако за 20 или 30 години бројот на пензионери значително се зголеми, а бројот на работници што уплаќаат во пензискиот систем се намали? Кој ќе ги обезбедува средствата за исплата на пензиите и дали генерациите што денес имаат 30 или 40 години ќе можат да сметаат на финансиска сигурност во староста?
Замислете човек кој денес има 35 години. Тој работи, плаќа даноци и придонеси, можеби отплаќа станбен кредит и се обидува да создаде семејство. Секој месец дел од неговата заработка се издвојува за пензиско осигурување, а неговото очекување е дека кога ќе ги исполни законските услови, ќе почне да добива пензија.
Но, во исто време, голем број негови врсници размислуваат за заминување од Македонија или веќе заминале во странство. Некои таму формираат семејства, други купуваат недвижности, а дел од нив воопшто не планираат да се вратат.
Токму тука се наметнува едно од најзначајните економски прашања за иднината на државата: како ќе функционира пензискиот систем во услови кога населението старее, а дел од работоспособните граѓани ја напуштаат земјата?
ПЕНЗИИТЕ НЕ СЕ ИСПЛАЌААТ ОД НЕИСЦРПЕН ДРЖАВЕН ФОНД
За да се разбере колкав е предизвикот, најпрво треба да се објасни начинот на кој функционира пензискиот систем во Македонија.
Нашата држава има повеќестолбен систем на пензиско осигурување. Првиот столб се заснова на принципот на генерациска солидарност. Тоа значи дека придонесите што ги плаќаат сегашните осигуреници се користат за финансирање на пензиите што во моментов им се исплаќаат на пензионерите.
Вториот столб функционира според принципот на капитално финансирано пензиско осигурување. Во овој систем средствата на членовите се акумулираат на нивните индивидуални сметки и се инвестираат во согласност со законските правила. Покрај овие два столба, постои и доброволен трет пензиски столб.
Ова покажува дека висината и сигурноста на идните пензии не зависат исклучиво од бројот на луѓе што работат. Влијание имаат и висината на платите, редовноста на уплатата на придонесите, економскиот раст, средствата што државата ги издвојува од буџетот, инвестициските резултати и законските правила.
Сепак, кај првиот пензиски столб особено важен останува односот меѓу бројот на осигурениците и бројот на пензионерите.
Ако има сè помалку луѓе што уплаќаат придонеси, а сè повеќе граѓани што примаат пензии, финансискиот притисок врз системот може значително да се зголеми.
ДЕНЕШНИТЕ РАБОТНИЦИ ГИ ФИНАНСИРААТ ДЕНЕШНИТЕ ПЕНЗИОНЕРИ
Една од основните карактеристики на пензискиот систем заснован на генерациска солидарност е договорот меѓу различните генерации.
Денешните пензионери во текот на својот работен век плаќале придонеси со кои се финансирале пензиите на тогашните пензионери. Сега, пак, вработените ја преземаат истата улога и преку своите придонеси учествуваат во обезбедувањето средства за сегашните пензиски исплати.
Нивното очекување е дека кога ќе дојде време и тие да се пензионираат, идните генерации работници ќе продолжат да го одржуваат истиот систем.
Овој модел може да функционира на долг рок, но за тоа е потребна стабилна економска и демографска основа.
Кога бројот на вработени расте, платите се зголемуваат и поголем дел од населението има формално вработување, приходите од придонеси имаат поголем потенцијал да ги покријат пензиските обврски.
Но, ситуацијата станува посложена кога населението старее, младите заминуваат во странство, а дел од работоспособните граѓани работат неформално и не уплаќаат придонеси.
Поради тоа, иднината на пензиите не е само прашање за Министерството за финансии или за Фондот за пензиско и инвалидско осигурување. Таа е тесно поврзана со економската состојба на целата држава, пазарот на трудот и демографските движења.
КОГА МЛАДИТЕ СЕ ИСЕЛУВААТ, МАКЕДОНИЈА ГУБИ И ПОТЕНЦИЈАЛНИ УПЛАТИ ВО ПЕНЗИСКИОТ СИСТЕМ
Иселувањето најчесто се разгледува преку празните домови, разделените семејства и недостигот од работници во различни сектори. Но, постои и една друга последица за која многу поретко се зборува.
Кога работоспособен човек ќе ја напушти Македонија и ќе престане да уплаќа придонеси во домашниот пензиски систем, државата губи потенцијален извор на приходи за финансирање на идните пензии.
Ако станува збор за илјадници луѓе, последиците можат да бидат значителни.
Секако, не секој што се иселува претходно бил вработен и плаќал придонеси во Македонија. Исто така, не значи дека секој што заминува целосно ги прекинува економските врски со земјата. Дел од иселениците се враќаат, инвестираат во Македонија или во текот на животот работат во повеќе држави.
Сепак, основната економска логика останува иста: за функционирањето на домашниот пензиски систем важно е колку луѓе се формално вработени во земјата и колку средства редовно се уплаќаат во форма на придонеси.
Затоа политиките за задржување на младите, создавање подобри работни услови и привлекување работоспособно население имаат многу поголемо значење од самото зголемување на бројот на жители.
ПОМАЛКУ РОДЕНИ ДЕЦА ДЕНЕС МОЖАТ ДА ЗНАЧАТ ПОМАЛКУ РАБОТНИЦИ ВО ИДНИНА
Демографските промени не се случуваат преку ноќ, но нивните последици можат да се чувствуваат со децении.
Ако во една држава подолг период се раѓаат сè помалку деца, тоа значи дека по одреден временски период ќе има помали генерации што ќе влегуваат на пазарот на трудот.
Од друга страна, продолжувањето на животниот век е позитивен развој за општеството, но истовремено може да значи дека пензиите ќе треба да се исплаќаат подолг период.
Токму комбинацијата од помал број идни работници и подолг период во кој граѓаните користат пензија претставува сериозен предизвик за системите што се потпираат на тековните придонеси.
Сепак, демографијата не е единствениот фактор што ја одредува финансиската иднина на пензискиот систем.
Поголема продуктивност, повисоки реални плати, зголемување на формалната вработеност и подобра наплата на придонесите можат да помогнат во обезбедувањето средства за пензиските обврски.
Затоа не е важно само колку деца ќе се родат во Македонија, туку и каква економија ќе ги пречека кога ќе пораснат и ќе станат дел од работоспособното население.
ШТО АКО ВО ИДНИНА ИМА ЗНАЧИТЕЛНО ПОМАЛКУ РАБОТНИЦИ?
За полесно да се разбере како намалувањето на бројот на осигуреници влијае врз пензискиот систем, може да се разгледа еден едноставен хипотетички пример.
Да претпоставиме дека во одреден пензиски систем има 200 работници кои редовно плаќаат придонеси и 100 пензионери. Во таков случај, на секој пензионер во просек му одговараат двајца осигуреници.
Но, доколку поради демографски и економски промени бројот на работниците се намали од 200 на 150, додека бројот на пензионерите остане ист, односот ќе се промени. Наместо двајца, на секој пензионер ќе има по 1,5 осигуреници.
Овој пример не значи дека Македонија денес има ваков сооднос, ниту претставува прогноза дека во иднина ќе се најде во таква ситуација. Тој служи исклучиво за да го објасни начинот на кој се менува финансиската основа на пензискиот систем.
Ако платите, стапките на придонеси и пензиските обврски останат исти, намалувањето на бројот на осигуреници би значело и помали приходи од придонеси.
Во таква ситуација, разликата би требало да се покрива преку други извори на приходи, средства од државниот буџет или евентуални промени во правилата и параметрите на пензискиот систем.
Токму затоа односот меѓу осигурениците и пензионерите е важен показател за состојбата на системот, иако сам по себе не е доволен за целосна процена на неговата долгорочна одржливост.
ДРЖАВНИОТ БУЏЕТ МОЖЕ ДА ГИ ПОКРИЕ РАЗЛИКИТЕ, НО ИМА И ДРУГИ ОБВРСКИ
Кога средствата собрани од придонесите не се доволни за покривање на обврските на јавниот пензиски систем, важна улога имаат трансферите од државниот буџет.
Ова е еден од механизмите преку кои државата може да обезбеди дополнителни средства за редовна исплата на пензиите. Но, истовремено, тоа значи дека пензискиот систем е директно поврзан со состојбата на јавните финансии.
Буџетските средства не се наменети само за пензии. Од нив се финансираат и здравството, образованието, инфраструктурата, социјалната заштита и бројни други јавни услуги.
Ако потребата од дополнителни буџетски средства за пензии расте побрзо од приходите на државата, се создава поголем притисок врз распределбата на парите од јавните финансии.
Тоа не значи дека пензиите автоматски ќе бидат намалени или дека државата нема да може да ги исплаќа. Но, укажува на потребата од внимателно и долгорочно планирање, особено кога се носат одлуки што создаваат трајни финансиски обврски.
ДАЛИ ИДНИТЕ ГЕНЕРАЦИИ ЌЕ МОРА ДА РАБОТАТ ПОДОЛГО ПРЕД ДА СЕ ПЕНЗИОНИРААТ?
Едно од прашањата што се отвораат во многу држави со население што старее е можноста за промена на возраста за пензионирање.
Продолжувањето на работниот век може да има две финансиски последици за пензискиот систем. Од една страна, луѓето подолго би уплаќале придонеси, а од друга, би се скратил периодот во кој дел од нив би примале пензија.
Сепак, ваквата мерка носи и сериозни социјални и економски предизвици и не може да се разгледува одвоено од условите во кои работат граѓаните.
Не е исто дали некој цел живот работел канцелариска работа или извршувал физички тешка професија. Луѓето немаат иста здравствена состојба, исти работни услови, ниту еднакви можности да останат активни на пазарот на трудот во повозрасните години.
Дополнително, зголемувањето на возраста за пензионирање само по себе не гарантира дека повозрасните работници ќе можат да најдат нова работа или да го задржат постојното работно место.
Поради тоа, секоја евентуална промена на условите за пензионирање би барала детални анализи, разговори со засегнатите страни и процена на последиците врз различните категории работници.
ПОВИСОКИТЕ ПЛАТИ МОЖАТ ДА ПОМОГНАТ ВО ОБЕЗБЕДУВАЊЕТО СРЕДСТВА ЗА ПЕНЗИИ
Кога се зборува за одржливоста на пензискиот систем, вниманието најчесто се насочува кон бројот на вработени и пензионери. Но, важна е и висината на платите врз кои се пресметуваат и уплаќаат придонесите.
Доколку продуктивноста на економијата се зголемува и растат реалните плати, може да се зголемат и приходите од придонеси, дури и без пропорционално зголемување на бројот на работници.
Тоа значи дека создавањето подобро платени и формални работни места може позитивно да влијае врз финансирањето на пензискиот систем.
Сепак, растот на платите треба да биде одржлив и да произлегува од реалните економски можности, а не само од краткорочни одлуки.
Од друга страна, пензиските обврски исто така можат да се зголемуваат, зависно од законските правила за усогласување на пензиите и одлуките за нивно покачување.
Затоа долгорочната стабилност бара внимателно усогласување на приходите и расходите со реалните можности на економијата.
ШТО ГИ ОЧЕКУВА ЛУЃЕТО КОИ ДЕНЕС ИМААТ 30 ИЛИ 40 ГОДИНИ?
Оваа генерација се наоѓа во период од животот во кој истовремено има најразлични финансиски обврски.
Многумина отплаќаат станбени кредити, ги издржуваат своите деца, им помагаат на родителите и се обидуваат да создадат сопствена заштеда за иднината.
Во меѓувреме, редовно плаќаат придонеси и очекуваат дека по завршувањето на работниот век ќе имаат право на пензиска сигурност.
Но, нивниот животен стандард во староста ќе зависи од повеќе фактори: колку години работен стаж ќе остварат, колкави приходи ќе им бидат пријавени, какви законски правила ќе важат во иднина, каква ќе биде економската состојба и, онаму каде што е применливо, какви резултати ќе оствари капитално финансираното пензиско осигурување.
Затоа не би било оправдано уште денес да им се тврди дека нема да добиваат пензија кога ќе остарат.
Но, исто така, не би било одговорно да се гарантира дека пензискиот систем нема да има потреба од промени и прилагодувања.
Клучното прашање е дали реформите и економските политики ќе се спроведуваат навреме, пред демографските и финансиските притисоци да станат многу потешки за управување.
РАБОТАТА НА ЦРНО МОЖЕ ДА ГИ ОСТАВИ РАБОТНИЦИТЕ БЕЗ ДЕЛ ОД ИДНИТЕ ПЕНЗИСКИ ПРАВА
Неформалната економија создава проблеми и за државата и за самите работници.
Кога некој работи, а за неговиот труд не се уплаќаат пропишаните придонеси, пензискиот систем останува без дел од средствата што потенцијално би можел да ги добие.
Но, последиците не завршуваат тука. И самиот работник може да остане без соодветно евидентиран работен стаж и пензиски права за периодите во кои не бил пријавен и осигурен.
На тој начин, нешто што во моментот можеби изгледа како начин да се заработат повеќе пари може да предизвика финансиска несигурност по завршувањето на работниот век.
Сличен ризик постои и кога работникот е формално пријавен на пониска плата од онаа што навистина ја добива, додека остатокот од заработката му се исплаќа неформално.
Во такви случаи, придонесите се пресметуваат на пониска основица, што може да влијае и врз висината на неговите идни пензиски права.
Затоа формализацијата на економијата и редовната уплата на придонесите се важни не само за приходите на државата, туку и за финансиската сигурност на секој работник кога ќе остари.
ПЕНЗИЈАТА НЕ Е ПОДАРОК, ТУКУ ПРАВО ШТО ПРОИЗЛЕГУВА ОД РАБОТНИОТ ВЕК
За човек кој работел со децении, пензијата претставува очекувана сигурност по завршувањето на работниот век.
Таа не треба да се третира како милостина или привилегија што некој ја добива без основа. Пензиските права се утврдени со закон и произлегуваат од исполнувањето на определени услови, работниот стаж и пензиското осигурување.
Но, истовремено, системот мора да располага со доволно финансиски средства за да може да ги исполнува обврските кон луѓето што ги стекнале тие права.
Токму во тоа се наоѓа еден од најголемите предизвици за иднината: како да се зачуваат правата и достоинството на сегашните пензионери, а во исто време да се создадат услови и идните генерации да имаат одржлив пензиски систем.
Ова не е прашање во кое младите и старите треба да се гледаат како спротивставени страни.
Сегашните пензионери не се виновни за демографските промени, исто како што младите работници не треба да се гледаат единствено како извор на средства за исплата на пензиите.
Потребен е систем на меѓугенерациска солидарност кој ќе се темели на реалните економски можности, јасни правила и долгорочна финансиска одговорност.
КАКО МАКЕДОНИЈА МОЖЕ ДА ЈА ЗАЈАКНЕ СИГУРНОСТА НА ИДНИТЕ ПЕНЗИОНЕРИ?
Постојат повеќе области во кои државата може да преземе мерки за подобрување на основата врз која функционира пензискиот систем.
Една од нив е зголемувањето на формалната вработеност, со што би се проширил бројот на осигуреници кои редовно уплаќаат придонеси.
Подобро платените работни места би можеле да придонесат за поголеми приходи во системот, додека политиките што го олеснуваат вклучувањето на жените, младите и повозрасните работоспособни граѓани на пазарот на трудот би помогнале подобро да се искористи расположливиот работен потенцијал.
Важни се и подобрата наплата на придонесите, сузбивањето на неформалната економија и обезбедувањето услови во кои работниците ќе имаат можност да бидат редовно пријавени и осигурени.
Дополнително, долгорочните актуарски анализи можат да помогнат да се утврди како различните демографски и економски сценарија би влијаеле врз идните пензиски обврски.
Ниту една од овие мерки сама по себе не може да ги реши сите проблеми. Но, нивното заедничко спроведување може да биде дел од поширока стратегија за создавање постабилен и поодржлив пензиски систем.
НАЈГОЛЕМИОТ ПРОБЛЕМ Е АКО ДРЖАВАТА РАЗМИСЛУВА САМО ЗА СЛЕДНАТА ГОДИНА
Пензискиот систем функционира на временски период од повеќе децении. Одлуките што се носат денес можат да имаат последици многу долго откако ќе заврши мандатот на една влада или работниот век на една генерација.
Поради тоа, пензиската политика не може да се темели само на краткорочни финансиски пресметки или решенија што се однесуваат на една буџетска година.
Потребни се јавни проекции, јасни информации за приходите и расходите, транспарентни објаснувања за средствата што се префрлаат од буџетот и отворена дебата за можните сценарија во иднина.
Граѓаните имаат право да знаат како се финансира системот во кој секој месец уплаќаат придонеси, какви обврски има државата и со какви ризици би можел да се соочи пензискиот систем во следните децении.
Неизвесноста не треба да создава паника, но не треба ниту да се прикрива со општи уверувања дека сè ќе биде во ред.
КОЈ ЌЕ ГИ ФИНАНСИРА ИДНИТЕ ПЕНЗИИ? ОДГОВОРОТ ЗАВИСИ ОД МНОГУ ПОВЕЌЕ ОД ПЕНЗИСКИОТ ФОНД
Идните пензии ќе зависат од способноста на економијата и пензиските институции да обезбедат доволно средства за исполнување на обврските што произлегуваат од законски стекнатите права.
Тоа значи дека клучна улога ќе имаат идните генерации работници, висината на нивните плати, продуктивноста на економијата, формалната вработеност, приходите во државниот буџет и средствата акумулирани во капитално финансираното пензиско осигурување.
Но, зад сите овие економски показатели стои едно многу поедноставно прашање: дали Македонија ќе успее да создаде доволно можности младите да останат во земјата, да работат, да формираат семејства и да градат иднина тука?
Ако економијата обезбедува квалитетни работни места и стабилни приходи, тогаш и пензискиот систем ќе има посилна основа за функционирање.
Од друга страна, ако продолжат неповолните демографски и економски трендови, потребата од внимателно управување и прилагодување на системот ќе станува сè поголема.
ДЕНЕШНИТЕ МЛАДИ СЕ УТРЕШНИТЕ ПЕНЗИОНЕРИ – ЗАТОА ПРАШАЊЕТО МОРА ДА СЕ РЕШИ СЕГА
Прашањето кој ќе ги финансира идните пензии не е насочено против сегашните пензионери. Напротив, станува збор за тоа како да се зачува системот што на граѓаните им обезбедува финансиска сигурност по завршувањето на работниот век.
Денешниот работник е утрешен пензионер, а денешното дете е потенцијален работник на иднината. Одлуките што се носат денес, како и економските и демографските движења во земјата, ќе влијаат врз условите во кои ќе живеат следните генерации.
Затоа разговорот за иднината на пензиите не треба да започне дури кога ќе се појави сериозен финансиски проблем. Тој треба да се води уште сега, со точни податоци, реални проекции и одговорност што нема да заврши со еден изборен или буџетски циклус.
Вистинското прашање не е само кој ќе ги плаќа пензиите за 20 или 30 години. Многу поважно е дали денес се создаваат услови во Македонија да има доволно луѓе што ќе работат, ќе создаваат и ќе веруваат дека вреди да ја дочекаат староста во сопствената земја.
