Најавената трансформација на околу 6.000 лица ангажирани со договори во јавниот сектор не значи дека сите тие сигурно ќе добијат редовно вработување на неопределено време. Предлог-законот предвидува неколку услови што можат да влијаат врз конечниот број вработени, меѓу кои е и тоа договорот да биде важечки на денот кога законот ќе стапи во сила, како и добивањето согласност од Министерството за финансии.
Дополнително, трансформацијата е предвидено да се реализира во две фази, а неизвесност постои и за лицата чии договори би можеле да истечат пред новото законско решение да почне да се применува.
Предлог-законот за трансформација на работниот однос во редовно вработување е поднесен од група пратеници на ВМРО-ДПМНЕ. Неговата цел е да се реши долгогодишниот проблем на лицата кои со години работат во јавните институции, но сè уште немаат стабилен работен статус.
Најавата дека со законското решение би можеле да бидат опфатени околу 6.000 лица создаде очекувања дека голем број работници конечно ќе добијат договори на неопределено време.
Сепак, анализата на предложените одредби покажува дека бројката од 6.000 не е законски утврдена обврска, ниту гаранција дека толку лица навистина ќе бидат вработени.
Во текстот на предлог-законот не е наведена конкретната бројка, не е направена распределба на работниците по институции, а не е приложена ниту детална пресметка за тоа колку од постојните договорни ангажмани ги исполнуваат условите за трансформација.
Договорот мора да биде важечки кога законот ќе стапи во сила
Еден од најважните услови е предвиден во членот 2 од предлог-законот.
Според оваа одредба, правото на трансформација се однесува на лицата кои имаат склучено договор со институциите опфатени со законот, најдоцна до денот на неговото стапување во сила.
Во образложението на законското решение дополнително се појаснува дека станува збор за лица кои работат врз основа на договор токму на денот кога законот ќе почне да се применува.
Ова отвора прашање за работниците чии договори истекуваат во периодот пред донесувањето на законот или пред неговото стапување во сила.
Доколку институцијата не им ги продолжи договорите и тие повеќе не бидат ангажирани на денот кога законот ќе почне да важи, можно е да останат надвор од предвидената постапка за трансформација.
Во предлог-законот нема посебна одредба со која овие лица би биле заштитени од непродолжување на договорите пред новото решение да стапи во сила.
Тоа само по себе не значи дека институциите намерно ќе ги прекинуваат договорните ангажмани за да избегнат редовни вработувања. Сепак, предложениот закон остава можност дел од работниците да не го исполнат почетниот услов, иако можеби со години работеле во истата институција.
Во таквите случаи, одлучувачко нема да биде само времетраењето на претходниот ангажман, туку и дали договорот ќе биде активен на точно определениот датум.
Министерството за финансии може да не даде согласност
Друг значаен услов е добивањето согласност од Министерството за финансии.
Членот 4 од предлог-законот предвидува институциите да побараат согласност за трансформација на работниот однос.
Министерството ќе може да ја одбие согласноста доколку не се исполнети законските услови или ако предвидената трансформација не е усогласена со расположливите буџетски средства.
Тоа значи дека дури и лице кое работи во институција опфатена со законот, има важечки договор и ги исполнува условите за конкретното работно место, нема автоматска гаранција дека ќе добие вработување на неопределено време.
За конечната одлука ќе биде важна и финансиската согласност.
Овој услов е особено значаен бидејќи во образложението на предлог-законот се наведува дека средствата за неговото спроведување се обезбедени во Буџетот и во финансиските планови на институциите.
Истовремено, самите предложени одредби дозволуваат трансформацијата да биде одбиена доколку нема доволно расположливи средства.
Така, постои разлика меѓу општото образложение дека финансирањето е обезбедено и можноста одредени поединечни барања да не добијат одобрение од буџетски причини.
Дополнителна неизвесност е тоа што во предложениот закон не е утврден посебен рок во кој Министерството за финансии мора да одлучи по доставеното барање.
Без јасно определен рок во самиот закон, времетраењето на постапката ќе зависи и од примената на другите релевантни прописи, како и од постапувањето на надлежните институции.
Едната половина веднаш, другата до крајот на 2027 година
Предлог-законот предвидува институциите во рок од 90 дена од неговото стапување во сила да ги донесат потребните решенија, односно да ги склучат договорите за вработување.
Сепак, тоа не значи дека сите трансформации ќе стапат во сила во исто време.
Според членот 3, најмногу 50 проценти од трансформациите ќе можат да стапат во сила веднаш по потпишувањето, додека останатите треба да бидат реализирани најдоцна до 31 декември 2027 година.
Во предложениот текст не се наведени конкретни критериуми според кои ќе се одлучува кои работници ќе бидат опфатени во првата фаза, а кои ќе мора да чекаат до втората.
Не е прецизирано дали предност ќе имаат лицата со најдолг работен ангажман, оние кои извршуваат најнеопходни задачи или работниците во институциите каде што недостигот од кадар е најголем.
Поради тоа, институциите ќе имаат значителна одговорност при определувањето на редоследот по кој ќе се спроведуваат трансформациите.
Сепак, предлог-законот предвидува и одредена заштита за лицата кои веќе ги исполнуваат законските услови. Нивните договори не треба да бидат прекинати до стапувањето во сила на решенијата за трансформација, освен во предвидените случаи на повреда на договорните обврски.
Оваа заштита е важна за работниците кои ќе бидат опфатени со постапката, но се однесува на периодот по стапувањето во сила на законот. Таа не го отстранува ризикот договорот да истече и да не биде продолжен пред законското решение воопшто да почне да се применува.
Долгогодишниот ангажман не е доволен за постојано вработување
Покрај важечкиот договор и финансиската согласност, работниците ќе мора да ги исполнуваат и општите и посебните услови за работното место за кое се предвидува трансформација.
Предлог-законот предвидува постапката да се спроведува во согласност со актите за систематизација на работните места и со законските барања за вработување.
Тоа значи дека фактот што некој со години работел во одредена институција не е доволен сам по себе за автоматски да добие договор на неопределено време.
Работникот ќе треба да ги исполнува пропишаните квалификации, како и другите услови предвидени за конкретното работно место.
Законот предвидува институциите да ги усогласат актите за систематизација онаму каде што тоа ќе биде потребно, но не ги укинува постојните услови за вработување.
Оттука, конечниот број лица кои ќе добијат редовно вработување ќе зависи од повеќе проверки за секој поединечен случај, а не само од вкупниот број луѓе кои моментално работат со привремени договори.
Колку од најавените 6.000 работници навистина ги исполнуваат условите?
Ова останува едно од најважните отворени прашања во врска со најавената мерка.
Во предлог-законот нема конкретни податоци за тоа колку лица работат со договори во институциите што се опфатени со законското решение, колку од нив имаат договори што наскоро истекуваат и колку ги исполнуваат условите за работните места на кои се ангажирани.
Не е дадена ниту процена колку барања би можеле да бидат одбиени поради недобивање финансиска согласност.
Без овие податоци не може прецизно да се утврди дали најавените 6.000 лица се реална бројка на работници кои ги исполнуваат сите услови за трансформација или станува збор за поширока процена на постојните договорни ангажмани во јавниот сектор.
Исто така, однапред не може да се тврди дека конечниот број вработувања сигурно ќе биде помал од најавениот.
Она што е јасно е дека предложениот закон не гарантира дека секое лице опфатено со политичката најава автоматски ќе добие договор на неопределено време.
Разликата е суштинска: едно е да се најави решавање на работниот статус на 6.000 лица, а друго е да се исполнат сите законски, административни и финансиски услови за секој од нив навистина да добие редовно вработување.
Вистинскиот ефект ќе се види дури по реализираните вработувања
Основната цел на предложениот закон е да ја намали работната несигурност кај лицата кои со години извршуваат редовни работни задачи во јавните институции, но се ангажирани преку привремени договори.
За да може да се оцени колкав ќе биде вистинскиот ефект од мерката, ќе бидат потребни конкретни податоци за бројот на поднесени барања, издадени согласности, одбиени трансформации и склучени договори за вработување.
Особено важно ќе биде да се утврди колку работници останале надвор од постапката затоа што нивните договори престанале да важат пред законот да стапи во сила.
Предлог-законот отвора можност за решавање на долгогодишен проблем во јавниот сектор, но не обезбедува автоматско вработување за сите кои очекуваат да бидат опфатени со мерката.
Затоа, вистинскиот успех нема да се мери според најавените 6.000 лица, туку според бројот на работници кои навистина ќе ги исполнат условите и ќе добијат договори на неопределено време.
