Европската Унија прави нов чекор кон построга миграциска политика, а во центарот на вниманието се таканаречените „центри за враќање“ – објекти надвор од територијата на ЕУ во кои би можеле да бидат префрлани мигранти кои немаат законска основа да останат во некоја од земјите-членки.
Иако плановите сè уште не се целосно стапени во сила, во регионот веќе се отвора прашањето дали земјите од Западен Балкан би можеле да бидат меѓу оние кои ќе ги примат ваквите центри.
Загриженоста е особено голема кај организациите кои работат со мигранти и баратели на азил, бидејќи во повеќе балкански држави веќе постојат објекти за прием и задржување на мигранти, изградени со значителна финансиска поддршка од ЕУ.
Новите европски правила за враќање треба да создадат правна основа за испраќање лица кои немаат право да останат во ЕУ во трети земји. Според предвидениот концепт, таквите центри би можеле да бидат крајна дестинација или привремени центри од кои мигрантите би биле префрлани понатаму – во земјата на потекло или во друга трета земја.
Сепак, регулативите сè уште не стапиле во сила, бидејќи потребно е да бидат завршени процедурите во Советот на Европската Унија.
Балканот веќе има инфраструктура
Една од причините поради кои Западен Балкан се споменува како потенцијална локација е тоа што во регионот веќе постои мрежа на миграциски центри.
Во текот на изминатата деценија, со значителна финансиска помош од ЕУ, земјите од регионот изградиле и унапредиле повеќе објекти за прием, азил и задржување на мигранти.
Според податоците наведени од БИРН, низ Западен Балкан функционираат околу 40 миграциски центри, меѓу кои околу 15 биле новоизградени или значително реконструирани со европски средства од 2015 година наваму.
Само објектите во Србија и Босна и Херцеговина имаат капацитет за повеќе од 8.000 мигранти и баратели на азил.
Србија располага со центри за прием и азил со капацитет од околу 6.000 лица, додека во Босна и Херцеговина мрежата на центри може да прими околу 2.600 луѓе.
Поради тоа, дел од експертите и организациите стравуваат дека постојната инфраструктура релативно лесно би можела да се стави во функција за нов модел на враќање.
Адвокатката Милица Свабиќ од белградската организација „КликАктив“, која обезбедува правна помош за мигранти и баратели на азил, предупредува дека дел од објектите кои моментално не се активни би можеле повторно да бидат ставени во употреба за многу кратко време.
Кои земји веќе ја разгледуваат идејата?
Неколку земји-членки на ЕУ веќе започнале да истражуваат можности за соработка со трети земји околу вакви центри.
Меѓу нив се споменуваат Холандија, Грција, Австрија, Германија и Данска.
Од Европската комисија за БИРН било потврдено дека неколку земји-членки започнале иницијатива за разгледување на центри за враќање.
Комисијата, според доставениот одговор, е поканета како набљудувач на разговорите, но нагласила дека сама не преговара за договор или аранжман за вакви центри.
Николас Јоанидес, заменик-министер за миграција на Кипар, во јуни изјавил дека центрите би можеле да бидат поставени во Африка или Азија, но не во непосредна близина на европските граници.
Токму затоа останува отворено прашањето дали Западен Балкан во иднина би можел да биде вклучен во вакви аранжмани.
Во регионот веќе постојат слични договори
Иако дел од балканските влади претходно ја отфрлиле можноста за сместување вакви центри, одредени земји веќе имаат договори со членки на ЕУ поврзани со миграцијата.
Еден од најпознатите примери е Албанија, која во 2023 година склучи договор со Италија за изградба на центри во кои требаше да бидат сместувани мигранти спасени од италијански бродови во меѓународни води.
Идејата била нивните барања за азил да се разгледуваат под италијанска јурисдикција, додека лицата физички се наоѓаат во Албанија.
Но планот наиде на сериозни правни проблеми. Италијанските и европските судови во повеќе наврати наложиле мигрантите да бидат префрлени назад во Италија.
Според БИРН, албанските центри истовремено чинеле значително повеќе од планираното и останале во голема мера неискористени поради судските постапки.
Слична соработка постои и меѓу Србија, Австрија и Унгарија. Трите држави во ноември 2022 година потпишале меморандум за разбирање според кој одбиени баратели на азил од Австрија и Унгарија би можеле да бидат испратени во Србија.
Потоа Србија би требало да организира нивно враќање во земјата на потекло или во друга трета земја.
Во рамките на договорот, Австрија и Унгарија се обврзале да ѝ помогнат на Србија во зајакнувањето на граничната контрола, вклучително и на границата со Северна Македонија.
Клучниот проблем – човековите права
Најголемата загриженост на организациите за човекови права се однесува на прашањето дали луѓето кои би биле испратени во вакви центри би имале реален пристап до правна помош и можност да ги оспорат одлуките за депортација.
Од невладината организација „КликАктив“ за БИРН предупредиле дека во рамките на постојните механизми враќањето понекогаш може да се одвива многу брзо, што отвора прашања за тоа дали мигрантите имаат доволно време да добијат адвокат, преведувач и пристап до процедура за азил.
Особено спорно е прашањето дали лицето има доволно време да ја оспори одлуката пред да биде отстрането од земјата.
Организациите за човекови права дополнително предупредуваат за условите во дел од постојните центри во регионот.
Како пример се посочува притворниот центар Лукавица во Босна и Херцеговина, за кој активисти тврдат дека има карактеристики слични на затвор и дека пристапот на луѓето надвор од објектот е значително ограничен.
Од невладините организации посочуваат дека формалното постоење на одредени права не е доволно доколку лицата кои се задржани не се информирани за нив и немаат практична можност да добијат правна помош.
Колкав би бил товарот за балканските држави?
Дополнителен проблем е капацитетот на самите балкански системи за азил.
Никола Ковачевиќ, српски адвокат кој повеќе од една деценија работи со бегалци, предупредува дека евентуалното испраќање на голем број луѓе во земјите од Западен Балкан би можело да создаде дополнителен притисок врз нивните институции.
Според него, земји како Србија не располагаат со доволно капацитети за целосно и ефикасно да ги заштитат правата на голем број бегалци и баратели на азил.
Од друга страна, постојните центри можат да примат значителен број луѓе, но тоа не значи дека националните институции имаат доволно персонал и ресурси за обработка на голем број индивидуални барања.
Експертите предупредуваат дека доколку бројот на баратели на азил во регионот значително се зголеми, системите на земјите од Западен Балкан би можеле сериозно да се оптоварат.
Миграцијата може да стане услов за членство во ЕУ
Целата тема има уште една важна димензија – европската интеграција на земјите од Западен Балкан.
Биргит Сипел, германска европратеничка од Социјалдемократската партија, за БИРН оценила дека контролата на миграцијата и границите сè повеќе стануваат дел од условите поврзани со процесот на проширување на ЕУ.
Според неа, тоа создава контрадикторна ситуација: земјите-кандидатки се очекува да ги усогласуваат своите политики со ЕУ, а во исто време токму нивниот иден статус како членки може да го доведе во прашање концептот на „трета земја“ во која би биле поставени центри за враќање.
И покрај тоа, активистите стравуваат дека постојната инфраструктура, договорите за реадмисија и политичкиот притисок врз европските влади можат да создадат услови Западен Балкан да преземе уште поголем дел од товарот на европската миграциска политика.
Засега нема официјална потврда дека конкретна балканска држава ќе биде избрана за домаќин на ваков „центар за враќање“. Но, фактот што во регионот веќе постојат големи миграциски центри и функционални механизми за реадмисија го одржува прашањето високо на европската политичка агенда.
