Во јануари 2026 година, светот што со децении функционираше според релативно предвидливи правила на меѓународните односи, влезе во фаза на длабоки и турбулентни промени. Враќањето на Доналд Трамп во Белата куќа не значеше „рестарт“ на старата американска политика, туку директен удар врз темелите на трансатлантската соработка и воспоставениот светски поредок.
На Светскиот економски форум во Давос – место каде традиционално се промовираат дијалог, компромис и глобално усогласување – Трамп јасно покажа дека неговата визија за Америка не се потпира на старите сојузништва и долгогодишни партнерства. Наместо тоа, тој испрати порака дека меѓународните односи ќе се водат исклучиво низ призмата на директен интерес и профит.
Глобалниот поредок по Студената војна никогаш не опстојувал од идеализам, туку од интерес. Соединетите Американски Држави го одржуваа затоа што им носеше политичка, економска и безбедносна предност. Трамп е првиот американски претседател кој отворено го доведе тоа во прашање – не затоа што поредокот е неправеден, туку затоа што, според него, повеќе не е доволно исплатлив.
Во ваков свет, мултилатералните институции не исчезнуваат, но ја губат својата стабилна поддршка. Светската трговска организација, НАТО, па дури и Обединетите нации формално продолжуваат да постојат, но без тивката гаранција дека најмоќната држава ќе биде крајниот арбитер. Тоа не значи автоматски хаос, но значи трајна нестабилност во која правилата се толкуваат селективно, а моќта повторно станува поважна од процедурите.
За разлика од претходните периоди на американски унилатерализам, пристапот на Трамп не се обидува да го замени стариот поредок со нов. Тој не нуди алтернативна архитектура – ниту идеолошка, ниту институционална. Наместо тоа, неговата политика функционира како постојана суспензија: сојузништвата се привремени, договорите се реверзибилни, а обврските важат само додека носат непосредна корист.
Хрватскиот историчар и универзитетски професор Твртко Јаковина оценува дека живееме во целосно нов свет.
„Тоа е тоа – светот што го познававме е стар и нема да се врати. Живееме во нов свет. Дали тој целосно ги добил своите контури и како ќе го наречеме, за тоа сè уште може да се дискутира. Но, едно време е завршено“, вели Јаковина.
Како што цинично забележува коментаторот на Си-Ен-Ен, Џозеф Атаман, на Доналд Трамп му биле потребни само шест дена за да го изгради „новиот свет“. Седмиот ден, неговите поранешни европски сојузници можеле да си дозволат само надеж дека ќе се одморат од шоковите.
Откако пред десетина дена се закани со царини со цел да изврши притисок за анексија на Гренланд, стана јасно дека табуата на стариот поредок се укинати. Западот повеќе нема дилема дека станува збор за „прекин, а не транзиција“, како што остро изјави канадскиот премиер Марк Карни.
На местото на стариот систем се појавува побрутална и понестабилна арена, во која победуваат најгласните и најмоќните, а темелот врз кој се градеше светот – навидум нераскинливата трансатлантска доверба – повеќе не постои.
Дали улогата на Трамп е клучна и дали тој е причина или само показател? Според Јаковина, оваа генерација не сведочи за создавање на нов светски поредок, туку за почеток на нова историска епоха. Прашањето е само кога таа започнала – со војната на НАТО против СР Југославија, со анексијата на Крим или со враќањето на Трамп.
„Секогаш било така – оние што се на чело на најголемите и најмоќните држави имаат најголемо влијание. Така е и денес. САД се исклучително присутни, важни и моќни. А сега имаат лидер кој сака да биде двигател и центар на секоја ‘забава во градот’. Трамп ќе биде катализатор, но и симптом на процеси што траат веќе подолго време“, заклучува Јаковина.
