Неколку часа по почетокот на војната во Украина на 24 февруари 2022 година, рускиот претседател Владимир Путин собра во Кремљ околу триесет од најбогатите Руси. Седеа збиени до ѕидот, носејќи заштитни маски поради пандемијата, додека Путин, без маска, седеше на спротивниот крај од огромната просторија. Јасно им стави до знаење дека ја очекува нивната поддршка за војната, повикувајќи ги „да покажат разбирање за она што се случува“. На снимката што ја објави Кремљ, никој од милијардерите не проговори ниту збор.
Ова молчење стана заштитен знак на руската супербогата елита, чии припадници со години ја набљудуваа судбината на оние што се осмелија да кренат глас. Најистакнат пример е Михаил Ходорковски. Како тогаш најбогат човек во Русија, тој ја финансираше опозицијата, а во 2003 година го обвини Путин за корупција; потоа помина десет години во затвор под обвиненија за затајување данок и измама – обвиненија што тој доследно ги негираше.
По распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година, се појави нова класа поединци кои преку ноќ стекнаа огромно богатство со распродажба на државниот имот. Познати како „олигарси“, тие располагаа со вистинска политичка моќ. Тоа беше ерата на „дивите деведесетти“, обележана со корупција, непотизам и нарачани убиства. Путин ги стави под контрола речиси веднаш по доаѓањето на власт во 2000 година, бидејќи немаше намера да ја дели својата моќ со никого.
Финансиерот Бил Браудер, некогаш најголемиот странски инвеститор во Русија, се присетува на тие денови.
„Се сеќавам како олигарсите шетаа наоколу како сè да е нивно, беа најбахатите и најсамоуверените луѓе што можете да ги замислите. А потоа се појави Путин; беше навистина неверојатно да се гледа како тие таканаречени ’алфа мажјаци на стероиди‘ се претвораат во целосно покорни, речиси бедни ученици“, изјави тој за Би-Би-Си.
Од почетокот на војната, Кремљ кон нив применува стратегија на „стап и морков“. На критичарите на војната им е одземен имотот, додека лојалните се наградени со профитабилни државни договори. Според податоците на „Форбс“, Русија моментално има рекордни 155 милијардери, чие вкупно богатство достигнува речиси 700 милијарди долари.
Сепак, парите не им носат среќа. Во земјата, тие не можат да им купат политичко влијание; како што наведува аналитичарот Дмитриј Некрасов: „Тие се богати затоа што имаат врски со Путин – а не обратно“.
Во странство, поради санкциите, станаа прогонети. Не можат да летаат со приватни авиони, не можат да ги закотват своите јахти во најпрестижните европски пристаништа, а некогаш омилените одморалишта, како Сен Жан Кап Фера, сега им се недостапни. Следствено на тоа, некои почнаа тивко да размислуваат за ерата по Путин. Иако нема назнаки за негово скоро заминување или нарушено здравје, Путин има 74 години.
Кога „Ројтерс“ го праша дали има намера да остане на власт до 2036 година, тој одговори: „Само Бог знае дали ќе имаме здравје за тоа.“
Доколку Путин ја напушти функцијата, власта би ја презел премиерот Михаил Мишустин. Со оглед на тоа што тој нема претседателски амбиции, веројатно би настанал своевиден вакуум на моќ. Аналитичарите сметаат дека демократскиот развој е најмалку веројатен, бидејќи демократските институции под Путин се уништени. Новинарката во егзил Александра Прокопенко наведува дека Русија „се одвикнала од стандардните демократски процедури“.
Можна е и нова автократија, но наследникот на Путин би бил послаб од него, барем на почетокот. Третата можност е враќање на олигархијата, во која со земјата би управувале моќни елитни кланови поврзани со крупниот капитал, слично како во деведесеттите години. Токму тоа го посакува мнозинството тајкуни.
Според зборовите на Прокопенко, тие „сакаат враќање во времето кога ги слушале“, кога не им бил одземан имотот и кога ги знаеле правилата на игра. Таа истакнува дека веќе дошло до промена во начинот на кој деловните луѓе зборуваат за Путин. Порано го нарекувале „началник“ (што значи „шеф“), потоа „првиот“, или ги користеле неговите иницијали „ВВ“ – сè се тоа прекари што носат одредена доза почит. Сега го нарекуваат „дедо“, со, како што вели Прокопенко, „доза презир“. Овој израз носи многу помалку почит.
Најинтересниот сигнал пристигна од Андреј Мелниченко, „кралот на ѓубривата“ и осмиот најбогат Рус, кој даде интервју за списанието „Економист“. Во одредени делови ги повтори ставовите на Кремљ, но истовремено се заложи за промени кои би ставиле крај на владеењето на еден човек, како и за поголема отвореност на Русија кон светот.
Прокопенко тоа го толкува како повик до другите имотни поединци и тие да почнат јавно да ги изнесуваат своите ставови. Новинарот Аркадиј Островски, кој со часови разговарал со Мелниченко, смета дека тој не зборувал исклучиво во свое име. Многу исклучително богати поединци, истакнува тој, моментално чувствуваат дека дошле во „целосен ќорсокак“ – ситуација во која војната ја доведе Русија. Сепак, повеќето набљудувачи веруваат дека интервјуто е објавено со некаков вид одобрување од Кремљ.
И покрај незадоволството, малку е веројатно дека тајкуните засега ќе преземат какви било чекори. Браудер наведува дека тие се добро свесни оти Путин би ги ликвидирал доколку му се спротивстават, додека американскиот финансиер Мајк Калви додава дека секој вид отпор директно би ги одвел в затвор и би ги чинел нивниот имот. Кога Путин еден ден ќе си замине од власт, најбогатите луѓе во Русија речиси сигурно ќе се обидат да го вратат своето некогашно влијание.





