Победата на Студентската листа на изборите во Србија на 25 октомври донесе голема политичка промена и предизвика бран на надеж кај граѓаните. По долг период во кој се создаваше впечаток дека добро организираната власт речиси невозможно може да биде поразена, студентското движење покажа дека дури и најмоќните политички структури можат да ја изгубат поддршката. Сепак, и покрај големиот успех, останува едно суштинско прашање: дали победата ќе донесе вистинска промена на системот или само ќе ги замени луѓето што управуваат со него?
Оваа дилема ја отвора политичкиот аналитичар Петар Арсовски во својата колумна, во која оценува дека промените во Србија можат да донесат нова политичка енергија, но вистинската трансформација на институциите ќе бара многу повеќе време и сериозна посветеност.
Арсовски ја опишува атмосферата во Белград по изборниот резултат како ретка можност граѓаните повторно да почувствуваат дека градот и политичкиот живот им припаѓаат ним. Според него, во Србија се создава необична мешавина од олеснување, солидарност и обновена доверба дека заедничката акција може да постигне нешто што претходно изгледало невозможно.
Студентите, според неговата оценка, завршиле огромна работа не само за Србија, туку и за целиот регион. Со својот успех ја разнишаа долгогодишната претпоставка дека една добро организирана власт практично не може да изгуби избори.
Како примери за политички лидери кои во одредени моменти изгледале недопирливо моќни, а потоа се соочиле со сериозни политички предизвици, Арсовски ги наведува Милорад Додик, Виктор Орбан и Александар Вучиќ.
Институциите почнаа да се приспособуваат на новата политичка реалност
Еден од највпечатливите моменти по изборната победа, според Арсовски, е брзината со која дел од институциите во Србија почнале да се приспособуваат на новонастанатата политичка ситуација.
Атмосферата на славење и заедништво, која авторот ја споредува со фестивалската атмосфера на Вудсток и со револуционерна енергија, истовремено е проследена и со одредени појави кои предизвикуваат сомнежи за вистинските мотиви на дел од институционалните промени.
Како пример го посочува настапот на Немања Каровиќ, претставник на Студентската листа, на Радио-телевизија Србија (РТС).
Каровиќ истакнал дека студентското движење добило дванаесет минути простор во една централна информативна емисија, што според неговата споредба е повеќе отколку вкупниот простор што го добивало во претходните 45 дена.
Тој однос го оценил како форма на додворување кон новата политичка сила.
Според Арсовски, оваа изјава отвора важно прашање за однесувањето на медиумите. Кога медиумите кои претходно не му посветувале доволно внимание на одредено движење одеднаш почнуваат интензивно да го следат, потребно е да се утврди дали станува збор за вистинско професионално ослободување или за обид навреме да се препознае новиот центар на политичка моќ.
Сепак, авторот предупредува дека не секоја промена во однесувањето на институциите треба автоматски да се толкува како политички опортунизам.
Во институциите кои со години биле изложени на политички притисоци може да има професионалци кои и покрај тешките услови продолжиле да ја работат својата работа. Промената на политичките околности може конечно да им овозможи да функционираат без претходните ограничувања.
Како пример за такви професионалци, Арсовски ги споменува судиите и обвинителите во Србија, кај кои во последните најмалку две години можеле да се забележат одредени знаци на независност и покрај политичката атмосфера.
Но, брзото приспособување на новата реалност отвора и многу посериозна дилема: дали навистина се распаѓа клиентелистичкиот систем или луѓето кои биле дел од него само се обидуваат да најдат нови политички покровители?
Клиентелизмот функционира така што вработувањето, напредувањето во кариерата, добивањето договори и институционалната заштита зависат од лични и политички врски, наместо од способностите и професионалните резултати.
Токму поради тоа ваквите системи се исклучително издржливи. Луѓето кои се навикнале да зависат од политичка поддршка можат многу брзо да ја променат својата лојалност, но тоа не значи дека ги прифаќаат новите правила на функционирање.
Најголемиот проблем што го остава владеењето на Вучиќ
Арсовски смета дека една од најголемите вредности во досегашното однесување на студентското движење е ставот на Немања Каровиќ во врска со јавниот сервис РТС.
Наместо да бараат медиумите да им служат на новите победници, студентите бараат јавниот сервис да се врати во законските рамки и да ја извршува својата функција во интерес на сите граѓани, независно од тоа кој е на власт.
Според авторот, токму ова барање има многу поголемо реформско значење од политичките говори и прославите по изборната победа.
На тој начин студентското движење покажува дека не сака само да ја преземе позицијата на претходната власт, туку се залага за поинаков однос кон институциите.
Сепак, вистинската проверка на овој принцип ќе дојде кога РТС ќе почне критички да ги следи и новите политички претставници, да ги истражува нивните пропусти, да ги преиспитува нивните одлуки и да им поставува непријатни прашања.
Токму во тоа Арсовски ја гледа една од најголемите последици од долгогодишното владеење на Вучиќ.
Според него, најопасното наследство е длабоко вкоренетата навика институциите да се доживуваат како продолжение на политичкиот победник, наместо како независни структури кои треба да работат во интерес на граѓаните.
Таквиот модел создава општество во кое политичките врски се поважни од знаењето, способностите и професионалноста.
Авторот го опишува клиентелизмот како своевидна пандемија на Балканот, која создава зависност меѓу политичарите што распределуваат привилегии и граѓаните кои со текот на времето прифаќаат дека без соодветна врска тешко можат да дојдат до работно место, напредување или институционална заштита.
На тој начин послушноста станува начин на преживување, додека професионалната независност може да носи политички и лични последици.
Затоа, според Арсовски, смената на луѓето на функциите може да се случи релативно брзо, но менувањето на ваквите општествени навики и воспоставувањето поинаков систем е процес кој може да трае со генерации.
Опасност од нова поделба на функциите меѓу политички блиски луѓе
По изборната победа, Србија најверојатно ќе помине низ период на преиспитување на претходното функционирање на институциите.
Во тој процес може да се појават оправдани барања за истраги, разрешувања и утврдување одговорност за злоупотребите од претходниот период.
Но, Арсовски предупредува дека постои и сериозна опасност секое испразнето работно место или функција да стане награда за некој што учествувал во политичката победа.
Токму затоа, според него, најголемиот тест за новите политички сили ќе биде воспоставувањето вистинска меритократија, односно систем во кој луѓето ќе напредуваат врз основа на знаење, способност и резултати, а не врз основа на политичка блискост.
Тоа ќе треба да се покаже преку јавните конкурси, управните одбори, полицијата, обвинителството и јавните претпријатија.
Арсовски нагласува дека политичката одговорност мора да се утврдува врз основа на цврсти докази и со почитување на соодветните постапки. Истовремено, професионализацијата на институциите бара јасни критериуми и заштита од произволни разрешувања.
Доколку една политичка групација едноставно ја замени претходната клиентела со своја, тогаш изборната победа ќе ја изгуби суштинската вредност.
Со други зборови, најважното прашање е дали ќе се променат правилата на функционирање или само ќе се сменат луѓето кои ги користат старите правила.
Засега, според оценката на авторот, студентското движење покажува позитивни знаци дека навистина сака суштински промени, но вистинските предизвици допрва следуваат.
Единството на студентите ќе биде ставено на сериозен тест
Дополнителна пречка за новата политичка реалност може да биде зачувувањето на единството меѓу победниците.
Додека заедничката борба против претходната власт ги обединуваше различните групи, управувањето со државата ќе бара носење конкретни одлуки за кои не сите ќе имаат исто мислење.
Идеолошките разлики кои досега биле ставени во втор план повторно ќе излезат на површина.
Буџетот, даночната политика, платите и кадровските решенија се само дел од прашањата кои можат да предизвикаат несогласувања меѓу луѓето кои до неодамна заедно протестирале и се бореле за политичка промена.
Според Арсовски, трајноста на промените ќе зависи од тоа дали новите политички сили ќе можат да прифатат дека несогласувањето е нормален дел од демократското општество.
Наместо секоја критика да се доживува како предавство на заедничката борба, потребно е различните ставови да се решаваат преку јасни правила и демократски механизми.
Вистинската политичка зрелост ќе се покаже доколку студентското движење дозволи внатрешна конкуренција, критика и различни мислења, без тоа да доведе до меѓусебни обвинувања и поделби.
Дали Европската Унија може да помогне во вистинската трансформација на Србија?
Едно од најважните прашања што се отвора по изборната победа е дали промената на институциите може да стане трајна без посилна поддршка од Европската Унија.
Според Арсовски, европската интеграција може да има значајна улога во овој процес, бидејќи носи конкретни реформски обврски, институционални стандарди и механизми кои би можеле да помогнат во создавањето систем што нема да зависи од политичката волја на секоја нова влада.
На тој начин, сегашната политичка промена би можела да прерасне во долгорочна институционална реформа, наместо да остане само момент на голема еуфорија.
Но, авторот смета дека и Европската Унија мора да извлече поуки од својот досегашен однос кон Србија и владеењето на Вучиќ.
Толерирањето на демократското назадување во име на политичката стабилност ја поткопува довербата во европските вредности. Според него, Брисел ќе мора да покаже дека навистина ги поддржува демократските промени и дека не ги става политичките интереси пред владеењето на правото.
Србија може самостојно да започне процес на демократизација, но европската рамка би можела да помогне тие промени да станат поцврсти и поотпорни на идните политички промени.
Санкциите кон Русија и Косово се следните големи предизвици
Покрај внатрешните реформи, новите политички сили ќе мора да се соочат и со сериозни надворешнополитички прашања.
Меѓу најчувствителните теми се односите со Русија, можноста за воведување санкции кон Москва и нормализацијата на односите со Косово.
Овие прашања можеле да бидат одложувани додека студентското движење функционирало како протестна сила, обединета околу борбата против претходната власт. Но, кога ќе преземат одговорност за управувањето со државата, повеќе нема да можат да ги избегнуваат.
Арсовски предупредува дека изборната победа сама по себе не значи автоматски и промена на надворешната политика на Србија.
Студентското движење обединува луѓе со различни ставови за меѓународните односи, а досегашните пораки не укажуваат на едноставно откажување од противењето на санкциите кон Русија или од цврстата позиција во однос на Косово.
Затоа новата власт ќе мора јасно да објасни кои компромиси се прифатливи за неа, какви надворешнополитички приоритети ќе има и какви последици може да произлезат од одбивањето да се направат одредени отстапки.
На крајот, Арсовски оценува дека Србија се наоѓа пред ретка, но истовремено и многу чувствителна можност за вистинска политичка трансформација.
Студентите успеаја да покажат дека ниту една власт не е непобедлива и дека организираното граѓанско дејствување може да донесе промени дури и таму каде што со години се верувало дека тоа е невозможно.
Но, вистинскиот успех нема да се мери само според тоа кој ќе ги заземе функциите, туку според тоа дали институциите конечно ќе почнат да работат независно од политичките центри на моќ.
Од тоа ќе зависи дали изборната победа ќе остане само еден голем момент на политичко ослободување или ќе стане почеток на ново општествено уредување во Србија.
Колумната го изразува личното мислење на Петар Арсовски и не мора да се совпаѓа со ставовите на редакцијата на „Дојче веле“.
