Иднината на некои од најголемите инфраструктурни и градежни проекти во Србија би можела да се најде под знак прашалник по најавите на претставниците на Студентската листа за темелно преиспитување на договорите и начинот на кој биле реализирани големите државни инвестиции за време на владеењето на Александар Вучиќ.
Меѓу проектите за кои се очекува да има најмногу дискусии се меѓународната изложба ЕКСПО 2027, комплексот „Белград на вода“, како и модернизацијата на железничката инфраструктура и изградбата на брзата железница.
Главното прашање е дали новата власт ќе ги продолжи започнатите проекти под постојните услови, ќе ги промени договорите или ќе побара одговорност за евентуални неправилности во нивното спроведување.
Претставниците на Студентската листа најавуваат дека нема да ги игнорираат меѓународните обврски на државата, но дека договорите и финансиските услови под кои се реализираат проектите ќе бидат детално проверени.
ЕКСПО 2027 ќе продолжи да се гради, но договорите ќе бидат под лупа
Еден од најголемите предизвици за новата власт ќе биде меѓународната изложба ЕКСПО 2027, која треба да се одржи во Белград од 15 мај до 15 август 2027 година.
Досега десетици држави го потврдиле своето учество на изложбата, а претставниците на Студентската листа најавуваат дека Србија нема да ги прекршува меѓународните обврски што веќе ги презела.
Сепак, тоа не значи дека сите договори поврзани со изградбата на комплексот автоматски ќе останат непроменети. Напротив, најавено е нивно темелно преиспитување.
„Договорите мора да се почитуваат доколку се усогласени со нашиот правен систем и меѓународните правни акти“, изјавил претходно Илија Срдановиќ, кандидат на Студентската листа.
Немања Ненадиќ смета дека идната влада ќе мора да донесе одлука дали целосно ќе се дистанцира од проектот или ќе се обиде да ги искористи неговите потенцијали во интерес на државата.
Според него, без оглед на конечната одлука за ЕКСПО, би било оправдано да се укинат посебните правила за јавните набавки, што било и едно од предизборните ветувања.
Во моментов, комплексот ЕКСПО во белградската населба Сурчин претставува едно од најголемите градилишта во Србија. На терен работат стотици градежни машини и илјадници работници, а за реализацијата на проектот се издвојуваат милијарди евра јавни средства.
Изградбата се спроведува врз основа на посебен закон, кој овозможува одредени договори да се доделуваат без вообичаените тендерски постапки.
Главен изведувач е кинеската компанија „Пауер Чајна“ (Power China), која соработува со голем број подизведувачи.
Во јавноста веќе подолго време постојат сомневања дека дел од договорите склучени преку директно договарање ги добиле компании блиски до претходната власт.
Од компанијата ЕКСПО 2027, пак, ги отфрлаат ваквите сомневања и тврдат дека постапките за јавни набавки се спроведуваат согласно законските прописи, како и дека јавноста редовно добива информации за нив.
Земјиште продадено за 4.700 евра, а сега проценето на половина милион евра по хектар
Еден од најконтроверзните аспекти поврзани со проектот ЕКСПО е вредноста на земјиштето во Сурчин, каде што се градат комплексот и Националниот стадион.
Според истражување на Радио Слободна Европа (РСЕ), Даночната управа ја проценила пазарната вредност на земјиштето опфатено со изградбата на околу 500.000 евра за хектар.
Меѓу сопствениците на парцелите што се наоѓаат во опфатот на планот е и компанијата „Ал Дахра“ од Обединетите Арапски Емирати.
Особено внимание привлекува податокот дека државата во 2018 година ѝ продала земјиште од поранешниот земјоделски комбинат ПКБ на оваа компанија по цена од приближно 4.700 евра за хектар.
Во меѓувреме, со усвојувањето на урбанистичките планови за ЕКСПО, дел од земјоделските површини биле пренаменети во градежно земјиште, со што нивната пазарна вредност значително се зголемила.
Според наодите на РСЕ, сега државата се соочува со можноста да откупува земјиште по цена од околу 500.000 евра за хектар. Тоа е повеќе од сто пати повисока сума од цената по која претходно било продадено.
Дополнителни прашања отвораат и финансиските пресметки за исплатливоста на комплексот ЕКСПО.
Документацијата до која дошло Радио Слободна Европа покажува дека периодот потребен за поврат на инвестицијата е проценет на најмалку 27,4 години.
Оваа проценка во голема мера се темели на планот според кој, по завршувањето на меѓународната изложба, во новоизградените објекти би се преселил Белградскиот саем.
На тој начин, во комплексот би продолжиле да се организираат саемски манифестации, концерти, конференции и други настани, со што би се обезбедувале приходи и по завршувањето на ЕКСПО.
Интересен е и податокот дека, според истражувањето на РСЕ, преселувањето на Белградскиот саем било предвидено во планските документи уште две години пред Србија воопшто да се кандидира за организирање на ЕКСПО 2027.
Што ќе се случува со „Белград на вода“ и неговото понатамошно проширување?
Друг голем проект чија иднина ќе зависи од одлуките на новата власт е „Белград на вода“.
Станува збор за луксузен станбено-деловен комплекс, чија изградба започна пред повеќе од една деценија и кој претставува еден од најпрепознатливите проекти реализирани за време на владеењето на Српската напредна странка.
Според претходно усвоените просторни планови, предвидено е комплексот да продолжи да се проширува на површина од неколку стотици хектари во поширокиот центар на Белград.
Плановите вклучуваат и делови од брегот на реката Сава во Нов Белград, како и простор на кој во моментов се наоѓа Белградскиот саем.
Почетоците на проектот беа проследени со сериозни контроверзии. Изградбата започна по уривањето на приватни објекти во белградската населба Савамала, кое се случило во ноќта меѓу 24 и 25 април 2016 година.
Незаконитоста на уривањето била потврдена и со меѓународна судска пресуда, но прашањето кој го наредил рушењето никогаш не било целосно расветлено.
„Белград на вода“ претставува заедничка инвестиција на српската држава и компанија од Обединетите Арапски Емирати.
Сопственичката структура на заедничката компанија е поделена така што две третини од уделот ги поседува „Игл хилс“ (Eagle Hills), додека преостанатата една третина ѝ припаѓа на државата Србија.
Немања Ненадиќ смета дека новата власт треба да ја објави целокупната документација за обврските што досега ги презела државата во рамките на овој проект, како и сите планови поврзани со неговото идно проширување.
„Не поради какви било предрасуди кон таа компанија, туку затоа што од принципиелни причини треба да се укине каков било облик на доделување или преземање земјиште без наддавање“, вели Ненадиќ.
Тој оценува дека преку преговори би можело да се отвори и прашањето за зголемување на сопственичкиот удел на државата, така што тој подобро би одговарал на вредноста на вложувањата што ги направиле двете страни.
Проектот „Белград на вода“ беше овозможен со посебен закон, познат како „лекс специјалис“, со кој изградбата беше прогласена за проект од национално значење.
Со овој закон беа воведени посебни правила што отстапуваат од редовните прописи кои вообичаено би важеле за ваков тип градежни активности.
Во изминатите години, опозициските партии и граѓанските организации постојано предупредуваа дека проектот не е доволно транспарентен и дека, под образложение за јавен интерес, се овозможува приватизација на некои од најатрактивните делови на главниот град.
Претставниците на Студентската листа најавуваат дека меѓу првите чекори би било суспендирање на дел од посебните закони или нивно усогласување со постојната законска регулатива.
Прво ќе се проверуваат договорите што досега не биле достапни за јавноста
Една од најважните најави на Студентската листа е објавување на документацијата поврзана со големите јавни инвестиции во Србија.
Намерата е да се провери дали одредени проекти биле преплатени, дали имало злоупотреби и под какви услови биле склучувани договорите со компаниите што учествувале во нивната реализација.
Илија Срдановиќ за Радио Слободна Европа изјавил дека во моментов немаат целосен увид во договорите што биле потпишувани, начинот на кој биле склучувани и интересите што стоеле зад нив.
„Ние во овој момент немаме увид во тоа што е потпишувано, на кој начин е правено тоа и во чиј интерес“, изјавил Срдановиќ.
Според него, недостигот од транспарентност бил една од причините поради кои кај граѓаните се создало големо незадоволство.
Од Студентската листа сметаат дека во документацијата која досега не била достапна за јавноста би можеле да се најдат докази за евентуални коруптивни дејствија.
Поради тоа, упатиле повик до вработените во државните институции, судовите, банките и јавните претпријатија да ја зачуваат службената документација и да не дозволат нејзино уништување.
Истовремено, ги повикале и граѓаните да пријавуваат информации за можни коруптивни активности и злоупотреби.
Во меѓувреме, и Врховното јавно обвинителство побарало да се преземат мерки за спречување на уништувањето документи во државните институции.
Според информациите на РСЕ, обвинителството испратило допис до надлежните обвинителства и побарало реакција од полицијата. Воедно, веќе започнале проверки во министерствата и другите државни органи.
Што ќе биде со брзата железница и останатите големи инвестиции?
Покрај ЕКСПО 2027 и „Белград на вода“, меѓу големите проекти за кои се отвора прашањето за иднината е и модернизацијата на железничката инфраструктура, вклучително и изградбата на брзата железница.
И овие инвестиции би можеле да бидат опфатени со пошироката проверка на договорите, финансиските обврски и начинот на кој биле избирани изведувачите.
Главниот интерес на најавените проверки е да се утврди дали државните средства биле трошени согласно законите и дали договорените услови биле во интерес на Србија.
Сепак, евентуалните промени нема да значат автоматски прекин на сите започнати инфраструктурни активности. Одлуките ќе зависат од законитоста на договорите, меѓународните обврски што ги презела државата и можноста за постигнување нови договори со партнерите.
По изборната победа на Студентската листа, пред Србија се отвора сериозно прашање: како ќе продолжат милијардите евра вредните проекти започнати во времето на Александар Вучиќ?
ЕКСПО 2027 веќе се гради и со него се поврзани обврски кон десетици држави, „Белград на вода“ има планови за понатамошно проширување, а железничките инвестиции исто така се дел од големите инфраструктурни планови на земјата.
Дали новата власт ќе ги продолжи проектите под постојните услови, ќе ги промени спорните договори или ќе отвори постапки за утврдување евентуална одговорност, ќе стане појасно по формирањето на новата влада и објавувањето на документацијата.
