Едно парче хартија и „ситните букви“ менуваат сè: Многумина доживеаја шок на шалтерите на ПИО фондот (Фондот за пензиско и инвалидско осигурување). Пензијата може да биде и до 10 отсто поголема ако ги знаете овие правила.
Додека мнозинството граѓани на Србија пасивно ја чекаат фамозната 65-та година од животот, верувајќи дека пензијата е „сигурна работа“ која си доаѓа сама по себе, реалноста на теренот е всушност доста поинаква.
Пензискиот систем во Србија повеќе не е статична категорија, туку комплексен лавиринт од правила, рокови и судски процедури во кој неинформираноста буквално има своја цена. Измените на Законот за пензиско и инвалидско осигурување од корен ја променија судбината на стотици илјади луѓе – од мајки кои чекаат заслужени бонуси, преку оние кои поминале децении во вонбрачни заедници, па сè до работници кои дури пред шалтерите дознаваат дека годините работа им „испариле“ поради неодговорни работодавци.
Дали знаете дека вашата пензија може да биде поголема за 10% само врз основа на бројот на деца, но дека тие пари нема да ги видите ако барањето не го поднесете во точно одреден законски рок? Во свет каде што инфлацијата ја „јаде“ заштедата, а дупките во стажот стануваат непремостливи пречки, познавањето на соодветните правила станува прашање на финансиско преживување.
Ова се петте вистини за пензиите во Србија кои директно влијаат на вредноста на вашиот работен век:
1. Замката на приватните фондови: Штедите за старост или му враќате долг на државата?
Многумина бегаат во доброволните пензиски фондови верувајќи во „сигурно пристаниште“, но вистината е многу покомплексна. Дури 90% од имотот на овие фондови во Србија се инвестира во државни обврзници. Тоа значи дека вашата „приватна“ пензија зависи од истиот оној буџет од кој се исплаќаат и државните пензии. Додека ПР кампањите ветуваат независност, фондовите всушност остваруваат ниски приноси (околу 2%) кои често не ја покриваат ниту инфлацијата, додека приватните компании земаат надоместоци за управување без оглед на тоа дали вашите пари ја губат реалната вредност.
2. Мајки, внимавајте: „Подарок“ стаж кој не го крати работниот век!
Најголема заблуда моментално владее околу посебниот стаж за мајки. Иако мајките со три и повеќе деца веднаш добиваат две години стаж, тоа не значи дека можат да одат во пензија две години порано. Овој стаж служи исклучиво за зголемување на коефициентот, што во просек донесува околу 10% поголем чек.
Дополнителен „ладен туш“ ги чека мајките со едно или две деца – тие правото на своите 6 месеци или една година стаж ќе можат да го остварат дури од 1 јануари 2032 година. Дотогаш, границата за жени немилосрдно се поместува: од 2026 година во пензија ќе можат дури со навршени 64 години живот и минимум 15 години стаж. Прагот секој јануари се поместува за по два месеци, сè додека во 2032 година не се изедначи со мажите на 65 години.
3. Вонбрачна заедница: Признавање на хартија, битка во судница
Законот конечно ги призна вонбрачните партнери како членови на семејството кои можат да наследат семејна пензија, но патот до неа е полн со трње. Заборавете на изјавите кај нотар – постоењето на заедницата (која мора да трае барем три години или да имаат заедничко дете) се докажува исклучиво во судска вонпроцесна постапка. Без судска пресуда, вашата повеќедецениска заедница за ПИО фондот практично не постои. Исто така, партнерите мора да исполнат и старосен услов (жени 53, мажи 58 години) за трајно да ја задржат пензијата.
4. Работа по пензионирање: Инвалидската пензија е на „стаклени нозе“
Додека старосните пензионери можат да работат без никакви ограничувања, за корисниците на инвалидски пензии важат правила со висок ризик. Ако инвалидски пензионер се вработи на неодредено време, ПИО фондот автоматски го испраќа на контролен лекарски преглед. Доколку комисијата утврди дека работната способност е повратена, пензијата може да биде трајно укината. Единствен „безбеден“ пат се договорите за дело или авторските договори, каде што правото на пензија не се губи, а контролните прегледи не се задолжителни.
5. Што ако работодавачот „заборави“ придонеси?
Многумина дури пред шалтер дознаваат за „дупките во стажот“. Иако побарувањето за уплата на придонеси не застарува, ако фирмата престане да постои, парите се практично изгубени бидејќи нема од кого да се наплатат.
Важно е да се знае: Уставниот суд застана на страната на работниците, овозможувајќи со самостојна тужба до судот да се бара уплата на придонесите дури и без барање за исплата на плата, бидејќи придонесите се составен дел од заработката. Ако ви недостасуваат години за услов, придонесите можете да ги уплатите и сами, но само за онолку колку што ви фали за воопшто да стекнете право на пензија.
Нови правила за „опасни“ професии
Списокот на професии со бенефициран стаж е проширен. Од сега, работниците на високи печки и висинските работници со алпинистичка опрема имаат најголеми повластици – 12 месеци работа им се смета како 16 месеци стаж. Во игра влегуваат и медицинските тимови на итната помош на терен, на кои годината им се смета како 15 месеци.
Совет: За да избегнете непријатни изненадувања, клучно е редовно да го проверувате својот стаж преку официјалната веб-страница на ПИО фондот и навремено да реагирате на секоја неправилност. Ако сте работеле во странство, во земја со која Србија нема потпишано договор, вашата пензија би можела да остане само сон доколку сами не си уплатувате придонеси според членот 15.
