Балканските земји се соочуваат со сè поизразено намалување на бројот на ученици, а последиците од демографските промени веќе се забележуваат во училиштата. Хрватска за 13 години изгубила речиси 64.000 ученици, Македонија за само една учебна година останала без повеќе од 6.000 основци, додека Косово бележи пад од речиси 10.000 ученици во основното и нижото средно образование.
Слични движења се забележуваат и во Србија, Албанија и Босна и Херцеговина. Демографската криза во регионот веќе не се согледува само преку иселувањето и намалениот наталитет, туку и преку сè помалиот број деца што секоја година ги исполнуваат училишните клупи.
Најновите податоци објавени во Хрватска покажуваат дека земјата од учебната 2013/2014 до учебната 2026/2027 година изгубила речиси 64.000 ученици. Тоа е бројка што одговара на приближно 3.760 просечни одделенија.
Во тековната учебна година хрватските училишта ги посетуваат 445.231 ученик. Од нив, 298.060 се основци, а 147.171 се средношколци.
Само во последната година биле затворени 22 подрачни училишта. Во споредба со учебната 2013/2014 година, нивниот број се намалил од 1.220 на 1.022.
Најголем пад на бројот на ученици е забележан во Вуковарско-сремската жупанија, каде што за 13 години бројот се намалил за 34,69 проценти. Раст е регистриран само во Загреб и Истра.
Хрватска, сепак, не е единствената земја што се соочува со ваков проблем. Анализата на достапните статистички податоци за осум земји од регионот покажува дека намалувањето на бројот на ученици станува поширок балкански предизвик, со можни последици врз образовната мрежа, пазарот на трудот и економскиот развој.
Колку ученици имаат земјите во регионот?
Податоците од националните статистички институции за учебната 2025/2026 година, а за Хрватска за 2026/2027 година, ја покажуваат следната состојба:
| <span>Земја</span> | <span>Основно образование</span> | <span>Средно образование</span> | <span>Вкупно</span> |
|---|---|---|---|
| <span>Бугарија</span> | <span>416.882</span> | <span>295.391</span> | <span>712.273</span> |
| <span>Србија</span> | <span>498.581</span> | <span>225.639</span> | <span>724.220</span> |
| <span>Хрватска</span> | <span>298.060</span> | <span>147.171</span> | <span>445.231</span> |
| <span>Албанија</span> | <span>243.764</span> | <span>88.837</span> | <span>332.601</span> |
| <span>Косово</span> | <span>198.639</span> | <span>62.085</span> | <span>260.724</span> |
| <span>Македонија</span> | <span>174.040</span> | <span>67.540</span> | <span>241.580</span> |
| <span>Црна Гора</span> | <span>69.295</span> | <span>27.004</span> | <span>96.299</span> |
| <span>Босна и Херцеговина</span> | <span>248.585</span> | <span>—</span> | <span>—</span> |
Изворите на податоците се националните статистички институции и министерствата за образование. За Србија се опфатени редовните училишта, додека за Босна и Херцеговина е потврден бројот на ученици во основното образование. Во Бугарија, поделбата се однесува на одделенијата од I до VII и од VIII до XII.
Македонија за една година остана без повеќе од 6.000 основци
Намалувањето на бројот на деца особено се чувствува во основното образование во Македонија.
Според Државниот завод за статистика, на почетокот на учебната 2025/2026 година во редовните основни училишта биле запишани 174.040 ученици. Тоа е намалување од 3,6 проценти во однос на претходната учебна година, односно приближно 6.500 основци помалку за само една година.
Во прво одделение се запишале 17.921 дете, додека во средните училишта наставата ја следат 67.540 ученици.
Кај средношколците, за разлика од основците, засега е забележан благ годишен раст од 0,6 проценти. Ова покажува дека демографските промени не се одразуваат подеднакво врз сите возрасни групи.
Во Македонија функционираат 927 основни и 128 редовни средни училишта. Сепак, намалувањето на бројот на ученици отвора прашања за тоа колку долго образовната мрежа ќе може да ја задржи сегашната организација, особено во помалите и руралните населени места.
Кога во едно село се раѓаат сè помалку деца, постепено се намалува и бројот на ученици во одделенијата. Потоа се поставува прашањето дали училиштето може да продолжи да работи со истиот број наставници, паралелки и трошоци за одржување.
Евентуалното затворање на подрачно училиште може дополнително да им го отежни секојдневието на семејствата, бидејќи децата би морале да патуваат до друго населено место за да ја следат наставата.
На тој начин, намалувањето на населението и губењето на локалните услуги можат дополнително да се надоврзуваат едно на друго.
Србија: Речиси половина милион основци, но генерациите се менуваат
Во Србија, во учебната 2025/2026 година, во редовните основни училишта се запишани 498.581 ученик, додека средното образование го посетуваат 225.639 ученици.
Во прво одделение тргнале 61.326 деца, а во осмо одделение има 60.525 ученици. Овие бројки покажуваат дека големината на генерациите може да се разликува од една до друга учебна година.
Сепак, вкупниот број основци во редовните училишта е намален во споредба со крајот на претходната учебна година, кога биле евидентирани 499.386 ученици.
Намалување има и во средното образование. Бројот на средношколци се спуштил од 227.276 на 225.639.
Покрај природното намалување на населението, Србија се соочува и со нерамномерна распределба на жителите. Поголемите градови привлекуваат семејства, додека дел од помалите населени места се соочуваат со намалување на младото население.
Косово за една година изгуби речиси 10.000 ученици во основното образование
Еден од најизразените годишни падови во регионот е забележан во Косово.
Според податоците на Агенцијата за статистика, бројот на ученици во основното и нижото средно образование се намалил од 208.515 во учебната 2024/2025 година на 198.639 во учебната 2025/2026 година.
Тоа значи дека за само една година има 9.876 ученици помалку, што претставува пад од приближно 4,7 проценти.
Намалување е забележано и кај учениците во повисокото средно образование. Нивниот број се намалил од 63.551 на 62.085, односно за дополнителни 1.466 ученици.
Овие податоци отвораат прашања за влијанието на иселувањето, нискиот наталитет и промените во уписот во јавните и приватните училишта врз образовната структура на земјата.
Албанија за две години има над 17.000 ученици помалку
Албанија исто така бележи континуирано намалување на бројот на ученици.
Во учебната 2023/2024 година во основното деветгодишно образование биле евидентирани 258.072 ученици. До учебната 2025/2026 година, нивниот број се намалил на 243.764.
Тоа е пад од 14.308 ученици за две години.
Во средното образование, во истиот период, бројот на ученици се намалил од 91.755 на 88.837.
Кога ќе се соберат податоците за двата образовни степена, се добива вкупно намалување од 17.226 ученици за две учебни години.
Ова е значаен показател за земја во која иселувањето на младите и на работоспособното население со децении влијае врз демографските движења.
Босна и Херцеговина: Помалку основци и сè помалку првачиња
Во Босна и Херцеговина, во учебната 2025/2026 година, во основното образование биле запишани 248.585 ученици. Тоа е за 3.171 ученик помалку во споредба со претходната учебна година.
Посебно внимание привлекува бројот на првачиња. Во прво одделение се запишале 26.962 деца, што е намалување од два проценти во однос на претходната година.
Бројот на првачиња е важен показател за идните генерации што ќе влезат во образовниот систем. Кога се намалува бројот на најмладите ученици, последиците можат да се почувствуваат во училиштата и во наредните години.
Бугарија и Црна Гора се соочуваат со предизвици во планирањето на образованието
Во Бугарија, во учебната 2025/2026 година, биле запишани вкупно 712.273 ученици. Од нив, 416.882 биле во одделенијата од прво до седмо, а 295.391 во одделенијата од осмо до дванаесетто.
Во Црна Гора, пак, основното образование го посетуваат 69.295 ученици, додека во средните училишта има 27.004 ученици. Во прво одделение се запишале 7.468 деца.
Самите вкупни бројки не се доволни за да се заклучи дека во овие две земји има пад на бројот на ученици во конкретната учебна година. За да се утврдат долгорочните демографски движења, потребно е да се следат промените во големината на генерациите, регионалната распределба на учениците и бројот на училишта со мал упис.
Балканот не губи само ученици, туку и потенцијална работна сила
Намалувањето на бројот на ученици може да има последици што далеку ги надминуваат границите на образовниот систем.
Помалку ученици денес може да значат помал број студенти и помала понуда на квалификувани работници во иднина, вклучувајќи инженери, лекари и претприемачи.
За економиите во регионот, кои веќе се соочуваат со недостиг од работници во одредени сектори, демографските промени претставуваат долгорочен предизвик.
Истовремено, државите треба да ги одржуваат училишните објекти, да обезбедуваат превоз и да планираат наставен кадар и во средини каде што бројот на деца постојано се намалува. Тоа создава дополнителен притисок врз јавните финансии и ја наметнува потребата од поинакво планирање на образовната мрежа.
Сепак, помалиот број ученици не мора автоматски да значи и послаб квалитет на образованието. Во одредени услови, помалите одделенија можат да овозможат поголемо индивидуално внимание за секое дете.
Клучното прашање е дали образовните политики ќе успеат да ги искористат тие можности, а истовремено да обезбедат децата од руралните средини да имаат пристап до квалитетно образование.
Затворањето на училиштата ја менува иднината на малите населени места
Состојбата во Хрватска, каде што бројот на подрачни училишта за 13 години се намалил од 1.220 на 1.022, претставува пример за предизвиците со кои можат да се соочат и другите земји во регионот.
Училиштето во мало населено место не е само институција во која децата посетуваат настава. Тоа често е и показател дека во заедницата има млади семејства и дека постои можност за нејзино демографско обновување.
Кога бројот на ученици се намалува, се менуваат и потребите од други јавни услуги. Поради тоа, демографската криза постепено прераснува во образовен, економски и регионален развоен проблем.
Од Македонија до Хрватска, а од Албанија до Србија, достапните статистички податоци покажуваат дека дел од балканските образовни системи се соочуваат со сè помали генерации.
Доколку сегашните трендови продолжат, државите ќе мора да најдат начин да ја приспособат образовната мрежа, да ги задржат младите семејства и да обезбедат еднакви можности за децата, без оглед на тоа каде живеат.
Прашањето што се наметнува не е само колку ученици има денес, туку и колку деца ќе ги исполнуваат училишните клупи за десет или дваесет години, доколку демографските движења продолжат во истата насока.
