PFAS, познати како „вечни хемикалии“, предизвикуваат сè поголема загриженост низ Европа поради нивните сериозни ефекти врз здравјето, вклучувајќи зголемен ризик од одредени видови рак, намалена плодност и ослабен имунолошки систем. Европската Унија интензивно го зајакнува својот регулаторен арсенал со цел да се справи со овие супстанции, кои многумина ги сметаат за една од најсериозните еколошки закани на нашето време.
PFAS (пер- и полифлуороалкилни супстанции) се вештачки хемикалии широко користени во индустријата – од производство на електронски уреди, бои и автомобили до текстил, козметика и многу други потрошувачки производи. Нивните отпорност на топлина и нелепливи својства ги прави многу корисни, но истовремено и опасни, бидејќи се акумулираат во почва, вода и воздух, па дури се откриени и во дождовница.
Науката веќе потврди дека PFAS предизвикуваат сериозни штети врз здравјето: ослабен имунолошки одговор, неплодност и канцерогеност. Перфлуорооктаноичната киселина (PFOA), една од ретките PFAS супстанции забранети со Стокхолмската конвенција, е класифицирана како канцерогена. Човечкото тело ги елиминира овие супстанции со децении, што значи дека изложеноста создава долготрајна и невидлива закана.
Истражувачкиот проект Forever Pollution Project процени дека во 2023 година речиси 23.000 локации низ Европа – најчесто индустриски – биле контаминирани со PFAS. Професорот Ијан Кузинс од Универзитетот во Стокхолм предупредува дека „ја познаваме токсичноста на само околу десет PFAS од повеќе од 10.000 што се користат денес, што е сериозен проблем“.
Еден од најтешките случаи на PFAS контаминација е регионот Венето во северна Италија, познат како „скандалот Митени“. Децении, хемиска фабрика загадувала подземната вода, изложувајќи стотици илјади жители на високи нивоа на PFOA и PFOS. Италијанските судови подоцна осудија неколку раководители за намерно прикривање на загаденоста, а јавните власти се соочуваат со огромни трошоци за обезбедување чиста вода и деконтаминација на почвата.
Европската Унија веќе воведе мерки: ограничувања за одредени PFAS групи, забрана во противпожарни пени, строги лимити за PFAS во водата за пиење и планови за мониторинг на почвата и отпадните води. Во моментов, пет европски држави предложија „универзална забрана“ на PFAS во сите производи, а Европската агенција за хемикалии (ECHA) треба да даде конечна проценка до крајот на годината.
Останува да се види дали Европа конечно ќе успее да стави крај на ерата на „вечните хемикалии“ и да ги заштити граѓаните и животната средина од нивните долготрајни последици.
