Што би направил човек ако знае дека пред него стои пат од кој можеби нема враќање? На почетокот на XX век, група млади луѓе од Македонија се нашле пред токму таков избор. Млади, образовани и исполнети со револуционерни идеи, тие решиле своите убедувања да ги претворат во дело. Во нивната приказна посебно место имаат Велес и велешките млади кои подоцна ќе останат познати како Гемиџиите.
Годината е 1903. Османлиското Царство се соочува со сериозни политички и општествени немири, а македонското револуционерно движење е во подем. Во таква атмосфера, групата позната како Гемиџии започнува да подготвува смел план во Солун. Нивната цел била да извршат серија атентати врз објекти кои ги сметале за симболи на османлиската власт и европското економско влијание.
Но, зад големите историски настани стоеле млади луѓе со свои семејства, пријатели, соништа и животи. Токму тоа ја прави нивната приказна толку човечка. Тие знаеле дека акциите што ги подготвуваат можат да завршат со нивната смрт.
Зошто биле наречени „Гемиџии“?
Името доаѓа од турскиот збор „гемичи“, што значи бродари. Симболиката била јасна – како човек кој се качува на брод и тргнува по непознат пат, без сигурност дека некогаш ќе се врати.
Во април 1903 година започнале нападите во Солун. Биле нападнати различни објекти, меѓу кои и францускиот брод „Гвадалкивир“, железнички објекти и други цели. Настаните предизвикале голем потрес и силна реакција на османлиските власти.
Некои од Гемиџиите загинале во самите акции, додека други биле заробени. Нивната приказна не завршила со последната експлозија. Напротив – токму тогаш започнала нивната легенда.
А каде е Велес во целата приказна?
Велес во тоа време бил град од кој потекнувале повеќе млади луѓе вклучени во револуционерните движења. Градот бил познат по својата трговска и занаетчиска традиција, но и по силниот дух на младите генерации кои се образувале и ги следеле политичките случувања во Македонија.
Затоа и денес, кога во Велес ќе се споменат Гемиџиите, не се зборува само за далечен историски настан. Се зборува за луѓе кои некогаш оделе по истите улици, ги познавале истите маала и имале свои семејства и пријатели.
Повеќе од еден век подоцна…
Денес можеме да гледаме на нивната приказна од историска дистанца и да ја проучуваме низ документи, сведоштва и историски истражувања. Мотивите, методите и последиците од нивните акции се предмет на различни историски толкувања.
Но едно е сигурно: Гемиџиите оставиле длабока трага во историјата на Велес и Македонија.
Од една мала група млади луѓе, нивната приказна прераснала во дел од колективното сеќавање. И можеби токму затоа, повеќе од 120 години подоцна, името „Гемиџии“ сè уште го буди прашањето:
Кои биле овие млади луѓе и што ги натерало да тргнат по пат од кој немало враќање?
