Сѐ повеќе македонски родители кои пред повеќе од една деценија вложиле значителни суми пари во чување на матични клетки од своите новороденчиња денес се соочуваат со сериозен проблем – компаниите со кои потпишале договори или се недостапни, или комуникацијата со нив е целосно прекината, што отвора бројни прашања за судбината на биолошкиот материјал и за целата индустрија што некогаш се претставувала како „осигурување за иднината“.
Истражување на БИРН открива дека дел од родителите, меѓу кои и семејства како Чолаковски, по петнаесетина години залудно се обидуваат да стапат во контакт со компанијата на која ѝ го довериле материјалот. Наместо јасни информации, тие се соочуваат со телефони што не постојат, неактивни мејлови и целосен институционален молк. Во еден случај, дури се покажало дека број поврзан со фирмата припаѓа на сосема друга установа, што дополнително ја зголемува забуната.
Во периодот од 2012 година, неколку компании во земјава нуделе услуга за собирање и криопрезервација на матични клетки од папочната врвца, при што родителите плаќале илјадници евра со надеж дека на своите деца ќе им обезбедат „биолошка резерва“ за идни можни терапии. Материјалот најчесто бил испраќан во приватни банки во странство, меѓу кои Романија и Унгарија, преку локални посредници.
Но, со текот на времето, комуникацијата со клиентите се намалувала, а дел од фирмите во Македонија менувале адреси, престанувале со активна работа или целосно исчезнувале од регистрите. Родителите, кои во меѓувреме престанале да се интересираат за услугата бидејќи децата им се здрави, сега се соочуваат со непознат статус на материјалот за кој платиле.
Истовремено, истрагата открива дека македонските институции немаат целосна евиденција за бројот на зачувани примероци во странските банки, ниту пак постои централен систем за следење на нивната состојба. Регулативата се покажува како недоволна, бидејќи државата формално го надгледува само транспортот и земањето на материјалот, но не и долгорочното чување и договорните односи со странските банки.
Во пракса, тоа значи дека кога ќе се појави проблем, родителите остануваат сами пред комплексни правни и финансиски бариери, често принудени да бараат правна заштита во странство, што дополнително ги отежнува нивните можности.
Во меѓувреме, од дел од компаниите пристигнуваат кратки и доцни одговори дека материјалот „е безбеден и складиран“, но без детална транспарентност или редовна комуникација, што кај родителите создава дополнителна недоверба.
Иако матичните клетки се претставуваат како потенцијална медицинска надеж за иднината, експертите укажуваат дека нивната реална примена засега е ограничена и главно се користат во специфични терапии, најчесто кај крвни заболувања. Во повеќето случаи, за трансплантација се користат други, поразвиени методи и донорски регистри, додека употребата на клетки од папочна врвца од приватни банки останува ретка.
Токму оваа разлика меѓу маркетингот и реалната медицинска корист, според стручњаците, е една од причините зошто дел од родителите денес се чувствуваат измамени или оставени без јасни одговори, и покрај тоа што пред години верувале дека инвестираат во сигурна здравствена иднина за своите деца.
