Имаше време кога името на Велес не се поврзуваше само со Вардар, старите куќи и препознатливите мостови. Градот беше вистински индустриски центар, а меѓу фабриките што оставија длабока трага во неговото минато посебно место имаше свиларскиот комбинат „Нонча Камишова“, познат меѓу велешани како Свилара.
Тоа беше фабрика во која се создаваше свилен конец, се преработуваа суровини и се произведуваа ткаенини од природна и вештачка свила. За многу семејства од Велес, Свилара не беше само работно место, туку извор на егзистенција, сигурност и секојдневен живот.
Едно од најинтересните, но и најтешките сеќавања од животот на поранешните работници во Свилара е секојдневното патување до фабриката. Денес можеби звучи неверојатно, но свиларците со години оделе на работа со воз, а патувањето често било далеку од удобно.
„Патувавме со воз. Во текот на месецот само неколку пати ќе пуштеа патнички вагони, а сите други денови се возевме со товарни. Работната недела беше шестдневна, се работеше и во сабота. Овој превоз беше за нас, свиларците, но и за работниците од Порцеланка“, раскажува поранешен работник.
Возот тргнувал уште во пет часот наутро од месноста Долни Дуќани. Потоа запирал кај рампата во близина на Дворови, кај Музичкото училиште и на железничката станица. Патувањето се одвивало бавно, па за стигнување до работното место понекогаш биле потребни и 45 до 50 минути.
Но, најголемиот проблем не бил само времето поминато во патување. Работниците често морале да се возат во вагони што претходно ги користела фабриката „Киро Ќучук“, или во вагони полни со земја и прашина.
„Често се случуваше да мора да се возиме со вагони кои претходно ги користел „Киро Ќучук“, или со многу земја и прашина. Затоа некои од нас стоевме на надворешните лествици на вагонот“, се присетува работникот.
Особено опасни и непријатни биле моментите кога возот минувал низ тунелот. Локомотивата била на парен погон, користела јаглен, а чадот од оџакот директно ги погодувал оние што се возеле на надворешниот дел од вагонот.
„Најтешко беше кога требаше да се мине тунелот. Локомотивата беше парна, на ќумур, а чадот од чадевницата одеше право кон нас“, раскажува тој.
Патувањето понекогаш носело и дополнителни проблеми. Се случувало машиновозачот да ги остави работниците на железничката станица и да не продолжи понатаму.
Особено тешко било за жените од Долни Дуќани кои работеле втора смена. По завршувањето на работата морале да се вратат дома во целосна темнина, а стравот од таквото патување создавал нервоза, расправии и метеж меѓу патниците.
ПОРЦЕЛАНЦИ ПРВИ ДОБИЛЕ АВТОБУСИ, СВИЛАРЦИТЕ САМИ СИ ГО ЗАРАБОТИЛЕ ПРЕВОЗОТ
Разликата во финансиските можности меѓу двете фабрики била забележлива и во организацијата на превозот. Според сеќавањето на поранешниот работник, Порцеланка располагала со повеќе средства и имала поголем број вработени, па побрзо успеала да набави автобуси за своите работници.
Свиларците, пак, морале сами да најдат начин да дојдат до сопствен превоз.
„Порцеланка имаше повеќе пари, повеќе вработени и набргу си купија автобуси. Ние од Свилара, за да си купиме автобуси, работевме секоја втора недела. И така, по некое време и ние се снабдивме со автобуси“, раскажува поранешниот работник.
Така, по години патување со товарни вагони, чад, прашина и долги чекања, и работниците на Свилара конечно добиле автобуски превоз.
Ова сведоштво открива една поинаква страна од индустриското минато на Велес. Зад бројките за вработени, производството и фабричките погони стоеле луѓе кои секојдневно се соочувале со тешки услови само за да стигнат на своето работно место.
ПОЧЕТОЦИТЕ НА ФАБРИКАТА – НОВА ИНДУСТРИСКА ЕРА ЗА ВЕЛЕС
Свиларскиот комбинат „Нонча Камишова“ бил основан со решение на Народниот одбор на Титоввелешката околија од 5 јуни 1950 година. Во периодот по Втората светска војна, кога во Македонија се градеше нова индустриска база, Велес добиваше сè поголемо значење како град на производството и работничката традиција.
Свилара станала еден од важните индустриски капацитети во градот. Нејзиното производство не се ограничувало само на еден производ. Во комбинатот се изработувале свилен конец и свилени суровини, а се произведувале и боени и печатени ткаенини од природна и вештачка свила. Се преработувале различни видови предиво, а се користеле и отпадоците од производството за изработка на конфекциски производи.
Колку била голема фабриката покажуваат и податоците од извештајот за нејзината работа во 1958 година. Тогаш колективот броел вкупно 1.198 работници – 517 мажи и дури 681 жена.
Тоа значи дека Свилара била еден од големите работодавачи во Велес, а нејзиното влијание се чувствувало во голем број семејства и во секојдневието на градот.
ФАБРИКА ВО КОЈА РАБОТЕЛЕ СТОТИЦИ ВЕЛЕШАНКИ
Свилара била особено значајна и поради големиот број жени што биле дел од нејзиниот работнички колектив. За многу велешанки, работата во фабриката значела сопствена заработка, економска самостојност и можност да придонесуваат за семејството.
Зад фабричките ѕидови се одвивал сложен производствен процес – од обработката на суровините до добивањето на конецот и ткаенините. Работниците биле дел од производството што барало знаење, прецизност и голема посветеност.
Во времето кога велешката индустрија се ширела, прашањето за превозот на работниците станало сериозен предизвик. Во педесеттите години, вработените во Свилара и во соседната Порцеланка на работа оделе дури и со товарен воз, додека за административниот кадар бил обезбеден автобус. Овој необичен детаљ денес звучи речиси неверојатно, но покажува колку многу луѓе секојдневно патувале до големите велешки фабрики.
ВЕЛЕС БИЛ ИНДУСТРИСКИ ГРАД, А СВИЛАРА ЕДЕН ОД НЕГОВИТЕ СИМБОЛИ
Во втората половина на минатиот век Велес се развивал како еден од значајните индустриски центри во Македонија. Покрај Свилара, во градот работеле и други големи претпријатија, меѓу кои Порцеланка, „Благој Ѓорев“, „Киро Ќучук“, „Димко Митрев“ и други фабрики што вработувале голем број луѓе.
Производите на велешките компании се пласирале на домашниот, но и на странските пазари. Градот живеел со ритамот на фабриките, а смените, работничките автобуси и секојдневното доаѓање на вработените биле дел од неговата препознатлива слика.
Во 1970 година, при посетата на Титов Велес, Јосип Броз Тито ги посетил двата големи индустриски капацитети – свиларскиот комбинат „Нонча Камишова“ и фабриката за порцелан „Борис Кидрич“. Тоа сведочи за местото што овие претпријатија го имале во тогашниот стопански живот на градот.
ОД ГОЛЕМ РАБОТНИЧКИ КОЛЕКТИВ ДО НАПУШТЕН ИНДУСТРИСКИ КОМПЛЕКС
Со промените во економијата и транзицијата по распадот на поранешниот југословенски систем, голем дел од индустриските капацитети во Македонија се соочиле со сериозни проблеми. Не ја заобиколиле ниту велешката индустрија и Свилара.
Фабриката што некогаш обезбедувала работа за стотици семејства постепено ја изгубила својата стара улога. Нејзините производствени капацитети престанале да бидат она што биле во времето на најголемиот индустриски подем на Велес.
Во 2016 година беше објавено дека поранешниот комплекс на Свилара ќе добие нова намена преку германска инвестиција на компанијата СТС Текстилс, која најавила производство на индустриски текстил за автомобилската и техничката индустрија.
Но, за многу велешани, името „Свилара“ и денес буди спомени за едно поинакво време – за фабричките смени, работничките колективи, колешките и колегите, за младоста помината меѓу машините и за годините кога индустријата беше еден од двигателите на градот.
Свилара не беше само фабрика за свила. Таа беше дел од историјата на Велес, од животот на неговите работници и од времето кога градот имаше силна индустриска традиција. Денес, нејзината приказна останува потсетник на генерациите што со својот труд го градеа некогашниот индустриски Велес.
