Секоја година на 28 јули се одбележува Светскиот ден на хепатитисот, ден посветен на подигнување на свеста за едно од најсериозните вирусни заболувања кое често може да помине незабележано, но со години да предизвикува сериозни оштетувања на организмот.
Овој датум е избран во чест на роденденот на д-р Барух Самуел Блумберг, американски научник кој го открил вирусот на хепатитис Б и ја развил првата вакцина против оваа болест, откритие за кое ја добил Нобеловата награда за медицина.
Според последниот Глобален извештај за хепатитис на Светската здравствена организација (СЗО), околу 304 милиони луѓе ширум светот живеат со хроничен хепатитис Б или Ц. Болеста секој ден одзема приближно 3.500 животи, од кои најголемиот дел се поврзани со хепатитис Б, додека останатите со хепатитис Ц.
Во Македонија, според податоците на Институтот за јавно здравје, хепатитис Б и понатаму е најчеста инфекција која се пренесува преку крв и сексуален контакт. Во текот на 2024 година биле регистрирани 57 случаи.
Годишната порака на СЗО: Да се урнат бариерите
Темата на годинашното одбележување е „Хепатитис: Да ги разбиеме бариерите“, со која СЗО повикува на поголема достапност до тестирање, превенција и лекување.
Од организацијата посочуваат дека главни пречки не се само медицинските предизвици, туку и стигмата, финансиските ограничувања и недоволниот пристап до здравствени услуги кои спречуваат многу луѓе навреме да дознаат дека се заразени.
Целта на СЗО е вирусниот хепатитис да биде елиминиран како глобален јавно-здравствен проблем до 2030 година.
Пет различни вируси, една сериозна закана
Вирусниот хепатитис претставува воспаление на црниот дроб предизвикано од пет различни вируси – А, Б, Ц, Д и Е. Иако сите го напаѓаат истиот орган, тие се разликуваат според начинот на пренесување, текот на болеста и можностите за превенција.
Хепатитис А најчесто се пренесува преку загадена храна или вода. Во најголем број случаи предизвикува полесна форма на заболување, не преминува во хронична состојба и постои ефикасна вакцина која обезбедува заштита.
Хепатитис Б се пренесува преку заразена крв и телесни течности, преку незаштитен сексуален контакт, употреба на нестерилен медицински прибор, како и од мајка на дете при раѓање. Оваа инфекција може да стане хронична и да доведе до сериозни последици како цироза и рак на црниот дроб.
Во Македонија вакцината против хепатитис Б е дел од задолжителниот календар за имунизација уште од 2004 година.
Хепатитис Ц е особено опасен затоа што често нема јасни симптоми. Многу луѓе живеат со инфекцијата без да знаат дека се заразени, а доколку не се лекува може да предизвика хронично оштетување на црниот дроб. Иако сè уште нема вакцина против него, современите терапии овозможуваат целосно излекување кај голем број пациенти.
Хепатитис Д се појавува само кај лица кои веќе имаат хепатитис Б, бидејќи вирусот не може самостојно да се размножува. Поради тоа, вакцинацијата против хепатитис Б истовремено претставува заштита и од оваа инфекција.
Хепатитис Е најчесто се пренесува преку загадена вода и храна. Во повеќето случаи поминува без трајни последици, но може да биде опасен кај бремени жени и лица со ослабен имунитет.
Хепатитисот е меѓу најсмртоносните заразни болести во светот
Податоците на СЗО покажуваат дека вирусниот хепатитис денес е втора водечка причина за смрт од заразни болести, веднаш зад туберкулозата.
Годишно околу 1,3 милиони луѓе умираат од последиците на хепатитисот, што значи дека секој ден болеста одзема илјадници животи.
Посебен проблем претставува фактот што само дел од новороденчињата во светот ја примаат првата доза вакцина против хепатитис Б во првите 24 часа по раѓањето, период кој е клучен за спречување на пренесување на инфекцијата од мајката на детето.
Каква е состојбата во Македонија?
Во Македонија хепатитис А бележи значително намалување. Во 2024 година биле регистрирани само три случаи, што претставува едно од најниските нивоа во последната деценија.
Од друга страна, хепатитис Б останува најчест меѓу крвно и сексуално преносливите инфекции. Во 2024 година биле пријавени 57 случаи, но податоците покажуваат дека бројките се намалуваат во споредба со претходните години, што во голема мера се поврзува со високата покриеност со вакцинација.
Според податоците, во 2024 година првата доза вакцина против хепатитис Б ја примиле 97,3 проценти од новороденчињата, втората доза 94,4 проценти, а сите три дози 91,3 проценти.
Кај хепатитис Ц, пак, е забележан пораст. Во 2024 година биле регистрирани 16 случаи, што е зголемување во споредба со претходната година кога биле евидентирани девет случаи.
Превенцијата останува најважното оружје
Здравствените институции препорачуваат вакцинација против хепатитис А и Б, користење безбедна вода и храна, стерилен медицински прибор, проверена крв за трансфузии и практикување безбедни сексуални односи.
Исто така, се препорачува да не се споделуваат предмети кои можат да бидат во контакт со крв, како игли, жилети или четки за заби, а лицата кои се изложени на ризик треба навреме да се тестираат.
За лицата заразени со хепатитис Ц, Институтот за јавно здравје препорачува вакцинација против хепатитис Б за дополнително намалување на ризикот од истовремена инфекција.
Иако денес постојат ефикасни вакцини и современи терапии кои можат да спасат животи, најголемиот предизвик останува навременото откривање на болеста. Намалувањето на стигмата и подобрувањето на пристапот до здравствена заштита се клучни чекори за да се запре болеста која и понатаму тивко одзема илјадници животи низ светот.
