Пред да се појават големите фабрики, маркети и современите продавници, Велес живеел од своите дуќани и од рацете на мајсторите. Во старите чаршии секојдневно се слушале чеканите на ковачите, ударите на мајсторите што обработувале метал, звукот од работилниците на терзиите, а низ тесните улици се мешале мирисите од фурните и разните занаетчиски дуќани.
Занаетчиството било еден од темелите на економскиот и општествениот живот на стариот Велес. Според податоците на Народниот музеј во Велес, во XIX и почетокот на XX век во градот биле застапени голем број занаети и постоеле дури 35 еснафски здруженија. Меѓу најзначајните биле грнчарскиот, бакарџискиот, мутавџискиот, кујунџискиот, ковачкиот и самарџискиот занает.
Особено развиено било грнчарството. Со него се занимавале повеќе од 20 велешки семејства, а производите на локалните грнчари биле познати и надвор од градот. Традицијата била толку силна што грнчарството продолжило да се пренесува од генерација на генерација.
Еден од примерите за долгата традиција на овој занает е семејството на велешанецот Димче, чија фамилија со генерации се занимавала со грнчарство. По затворањето на „Порцеланка“, тој повторно се вратил на стариот семеен занает и отворил работилница за керамика.
Но грнчарите биле само дел од огромниот занаетчиски свет на Велес.
Старата велешка чаршија била поделена на две поголеми целини – една на левата и една на десната страна на градот. Во нив биле наредени голем број дуќани, а во нив работеле мајстори, калфи и чираци.
Во чаршијата можеле да се сретнат терзии, ковачи, калајџии, столари, ортомџии, бербери, анџии, тенекиџии, самарџии, кондураџии и уште многу други занаетчии. Старите сведоштва ја опишуваат чаршијата како место со посебна атмосфера, каде што мајсторите, калфите и чираците биле поврзани со силни еснафски односи.
Некои од старите дуќани биле сместени во приземјата на двокатни куќи, додека на горните катови живееле семејствата на мајсторите. Така работата и секојдневниот живот биле буквално под ист покрив.
Во едниот дел од чаршијата имало ковачи и тенекиџии, во друг терзии и кондураџии, а низ улиците можеле да се најдат и бербери, саатчии, леблебиџии, месари и други мајстори. Во старите записи се споменуваат и конкретни дуќани и мајстори, меѓу кои ковачи, тенекиџии, терзии, кондураџии и други занаетчии.
Особено важен бил еснафот на ковачите и металците. Според сведоштвата за стариот Велес, токму овој еснаф бил меѓу најбројните во градот. Ковачите биле неопходни за секојдневниот живот – од земјоделски алати и метални предмети, до различни потреби на домаќинствата и трговците.
А потоа биле терзиите – мајсторите кои ја шиеле облеката на велешани.
Старата велешка чаршија имала голем број терзиски дуќани. Нивната работа не била ограничена само на шиење облека. Велешките терзии следеле што се носи во поголемите европски градови и преку патувањата ги пренесувале новите модни влијанија во Велес. Во сведоштвата за нивната работа се наведува дека патувале во Белград, Загреб, Будим, Пешта, Минхен, Париз, Лондон, Милано и Рим.
Така, преку рацете на велешките мајстори, европската мода стигнувала и до македонските градови.
Интересна била и работата на саатчиите. Еден од познатите велешки мајстори бил Кире Зоографски, кој занаетот го научил од својот дедо, а потоа заминал на доусовршување кај познат мајстор саатчија во Врање. Во 1928 година се вратил во Велес и го отворил првиот саатчиски дуќан во Сарачката чаршија, кај денешното градско пазариште. Според сведоштвото, неговиот дуќан бил единствен на поширокото подрачје, сè до Гевгелија, Кавадарци и Струмица.
А имало и мајстори чии имиња останале запаметени по семејната традиција.
Браќата Димко и Благој Маџарови биле познати тенекиџии во Сарачката чаршија. Работеле заедно со децении, од почетокот на својот работен век до пензионирањето, а нивната приказна е еден од примерите за силните семејни и еснафски врски што постоеле меѓу велешките занаетчии.
Во тоа време да се биде чирак не значело само да се помага во дуќанот. Занаетот се учел со години. Чиракот го гледал мајсторот, ги учел алатите, материјалите и техниките, а постепено напредувал кон калфа, па дури потоа можел да стане мајстор.
Токму затоа еден добар мајстор бил ценет во целиот град.
Со развојот на индустријата и промената на начинот на живот, голем дел од овие занаети постепено почнале да исчезнуваат. Големите фабрики преземале дел од производството, а старите чаршии се менувале.
Но традицијата не исчезнала целосно.
И денес Општина Велес ги препознава дел од овие занаети како дефицитарни или занаети во изумирање. Во 2026 година меѓу нив се наведени грнчари, ковачи, опинчари, јажари, крзнари, шапкари, свеќари, корпари, кујунџии, каменорезачи, саатчии, ткајачи, кондураџии, филигранџии и други традиционални дејности.
Тоа покажува колку од она што некогаш било нормален дел од секојдневието денес станало реткост.
Старите велешки чаршии одамна не изгледаат како некогаш. Но имињата на мајсторите, нивните дуќани и занаетите што ги работеле остануваат дел од историјата на градот.
Тоа бил Велес во кој речиси секоја улица имала свој мајстор, секој дуќан имал свој мирис и звук, а зад секој занает стоела приказна што најчесто се пренесувала од татко на син.
И можеби токму затоа старите велешани и денес, кога ќе слушнат име на некој стар мајстор или ќе видат фотографија од старата чаршија, веднаш знаат за кој дуќан и за кое маало станува збор.
Велес некогаш не бил само град на трговци – бил град на мајстори.
