Смртта на 32-годишниот Кристијан Јосип Периш, поранешен спортист кој на 21 октомври 2026 година почина во Психијатриската болница „Свети Иван“ во загрепската населба Јанкомир, повторно го отвори прашањето за условите во психијатриските установи и начинот на кој се постапува со пациентите зад затворените болнички врати.
Четворица медицински техничари се осомничени за тешко убиство во врска со неговата смрт. Според информациите од истрагата, снимките од безбедносните камери покажале насилно постапување кон пациентот. Сепак, нивната кривична одговорност допрва треба да биде утврдена во судска постапка. Хрватското Министерство за здравство, покрај тоа, укажало и на пропусти во процедурите за пријавување на смртта.
Случајот ја потресе хрватската јавност и потсети на едно од најпознатите истражувачки новинарски потфати во историјата. Пред речиси 140 години, американската новинарка Нели Блај намерно се претставила како жена со психички проблеми за да биде сместена во психијатриска установа и однатре да ги документира условите во кои живееле пациентките.
Она што го открила преку оваа необична истражувачка задача предизвикало големо внимание и ја отворило темата за третманот на лицата сместени во психијатриските болници.
Новинарка намерно се претставила како пациентка
Во 1887 година, Нели Блај работела во американскиот весник „New York World“ кога добила задача да истражи што навистина се случува во психијатриските установи. За да стигне до информации кои новинарите тешко можеле да ги добијат однадвор, таа одлучила да се претстави како жена со ментални проблеми.
Нејзината цел била да биде примена во психијатриската установа на островот Блеквелс во Њујорк, каде што би можела непосредно да ги набљудува условите и однесувањето на персоналот кон пациентите.
За да ја спроведе идејата, внимателно се подготвувала и вежбала однесување кое би предизвикало сомнеж кај другите за нејзината психичка состојба. Зборувала неповрзано, се однесувала необично и тврдела дека не се сеќава на одредени работи.
Набргу била подложена на психијатриско набљудување, а потоа и примена во установата. Со тоа успеала да влезе во средина до која јавноста и новинарите имале ограничен пристап.
Десет дена набљудувала услови кои подоцна ги опишала како нехумани
Во текот на десетте дена поминати во установата, Блај забележала состојби кои подоцна ги опишала во своите новинарски извештаи како понижувачки и нехумани.
Таа пишувала за грубиот однос кон пациентките, лошата хигиена, несоодветната исхрана и студените услови во кои престојувале. Во извештаите опишала и методи што се користеле за дисциплинирање, меѓу кои физичко ограничување на движењето и принудно капење во ладна вода.
Посебно внимание посветила на положбата на жените кои биле сместени во установата, иако, според нејзините набљудувања, не покажувале симптоми кои би го оправдале таквиот третман.
Меѓу пациентките имало и жени кои не можеле да комуницираат со медицинскиот персонал поради јазични бариери. Други биле сиромашни или немале семејства кои би можеле да им помогнат и да се застапуваат за нивните права.
Блај забележала дека еднаш примени во установата, пациентките имале големи тешкотии да докажат дека се способни да ја напуштат.
Текстовите предизвикале истрага и институционални реакции
По десет дена, Нели Блај успеала да ја напушти психијатриската установа и да го објави она што го видела. Нејзиното истражување било објавено во серија текстови кои привлекле големо внимание во јавноста.
Подоцна, написите биле обединети во книгата „Десет дена во лудница“, која станала едно од нејзините најпознати дела.
Објавените сведоштва поттикнале јавна дебата за условите во психијатриските установи, третманот на пациентите и одговорноста на институциите задолжени за нивната грижа и заштита.
По новинарското истражување била спроведена и официјална истрага, а властите одобриле дополнителни финансиски средства за подобрување на условите во установата.
Речиси 140 години подоцна, прашањето повторно е актуелно
Нели Блај останала запаметена како една од најпознатите истражувачки новинарки на своето време. Нејзиниот потфат покажал колку е важно да постои независен надзор врз институциите во кои се згрижени луѓе кои зависат од грижата и постапувањето на други лица.
Денес, речиси 140 години подоцна, смртта на Кристијан Јосип Периш повторно ги отвори истите суштински прашања – колку се безбедни пациентите во психијатриските установи, кој ја контролира работата на персоналот и дали постојат доволно механизми за спречување и пријавување евентуално насилство.
Иако двата случаи се случиле во различни историски периоди и не можат да се изедначуваат, нивната поврзаност е во прашањето за заштитата на најранливите пациенти.
Достоинството, безбедноста и правата на секој човек што се лекува во психијатриска установа мора да бидат заштитени, а секое сомнение за злоупотреба да биде темелно и независно истражено.
