Европската Унија повторно се наоѓа пред едно од најважните прашања за својата иднина – дали е подготвена да прими нови членки, или пред секое ново проширување мора да направи длабоки внатрешни реформи. Иако Брисел официјално порача дека проширувањето останува приоритет, во самата Унија постои сè поголем отпор и сериозни дилеми околу тоа како и кога тоа треба да се случи.
Од Европската комисија се испраќа порака дека ЕУ мора да расте, но само доколку земјите кандидати испорачуваат конкретни резултати. Еврокомесарката за проширување Марта Кос истакнува дека Унијата има обврска да ги исполни своите ветувања доколку реформите во кандидатите се спроведуваат. Таа посочи и дека по долга пауза од 17 години, за прв пат е формирана работна група за подготовка на договор за пристапување, и тоа токму за Црна Гора, што се гледа како силен сигнал за идните чекори.
Сепак, зад официјалниот оптимизам стои сложена политичка реалност. Руската инвазија врз Украина во 2022 година целосно ја промени динамиката на проширувањето, претворајќи го процесот од техничка процедура во геополитичко и безбедносно прашање од највисок приоритет за Европската Унија.
Експертите укажуваат дека денес проширувањето не се гледа само како проширување на пазарот, туку и како прашање на стабилност, безбедност и влијание во Европа. Поради тоа, сè почесто се отвора дебата дали сегашниот модел на пристапување, кој се користи со децении, сè уште е соодветен.
Во Брисел се разгледуваат и нови идеи – постепена интеграција, фазно приклучување и т.н. „придружно членство“. Овие концепти би им овозможиле на земјите кандидати да добијат пристап до делови од ЕУ уште пред целосното членство, вклучувајќи учество на единствениот пазар, безбедносни политики и институционални механизми.
Германскиот канцелар Фридрих Мерц предложи Украина да започне со сите преговарачки кластери одеднаш, но и да се воспостави модел на постепена интеграција за Западен Балкан и Молдавија. Според неговата визија, овие земји би добиле поблизок пристап до европските институции и одлучувачките процеси уште пред формалното членство.
Сепак, ваквите идеи не се без отпор. Дел од земјите членки се загрижени дека премногу брзо проширување би можело да ја ослаби функционалноста на Унијата, особено во области каде одлуките се носат едногласно. Затоа се појавуваат и предлози за ограничување на правото на вето за новите членки во одреден преоден период, што отвора чувствителна дебата за еднаквоста во ЕУ.
Истовремено, се појавуваат и контроверзни концепти како „обратно проширување“, според кои земјите би влегле во Унијата пред целосно да ги завршат реформите, но таквите идеи засега се отфрлени од поголем дел од членките.
Во центарот на целата дебата останува Црна Гора, која се гледа како најреален кандидат за следно членство според актуелните правила. Во Брисел се оценува дека токму таа земја може да биде тест за новите механизми на проширување, вклучително и пост-пристапни контроли и засилен мониторинг на владеењето на правото.
Аналитичарите предупредуваат дека идниот договор за пристапување со Црна Гора би можел да стане модел за сите идни проширувања, особено во однос на контрола, реформски обврски и заштитни механизми по влегувањето во Унијата.
Иако политичката порака од Брисел останува дека „ЕУ мора да се проширува“, реалноста покажува дека патот до нови членки е сè посложен, побавен и поврзан со големи внатрешни дебати за тоа каква Европа сака да биде во иднина.
