Провладините медиуми во Србија речиси 15 години имаа доминантна улога во обликувањето на јавната слика и политичките пораки. Но, по изборната победа на Студентската листа над Српската напредна партија (СНС), сè погласни се барањата за поголема медиумска слобода, одговорност за едностраното известување и расчистување со пропагандата што со години ја следеше власта.
Помалку од 24 часа по победата на студентите, водител на јавниот радиодифузен сервис ја започна информативната емисија со ретко признание за начинот на кој се известувало во претходниот период.
„Се премолчуваше, се затвораа очи пред проблемите, се информираше еднострано, се известуваше некритички. Не беа поставувани вистинските прашања или воопшто не беа поставувани прашања. И за тоа им должиме извинување на гледачите“, изјави Горан Ерор, водител на емисија што ја произведува Радио-телевизија Војводина (РТВ), а која се емитува и на националниот јавен сервис РТС.
Ерор и други новинари со години се обидувале да се борат против ваквиот начин на работа во рамките на постојниот систем, но со ограничен успех. По изборите, притисокот за промени се засили. Главниот уредник на РТВ поднесе оставка под притисок на синдикатот, додека слични барања за одговорност почнаа да се упатуваат и кон раководството на РТС.
Поголемиот национален јавен сервис, кој со години беше критикуван дека ја занемарува критиката кон владата, по победата на Студентската листа на 25 октомври 2026 година само делумно го промени тонот на известување.
Упад во „Информер“ по изборниот пресврт
Последиците од изборниот резултат се почувствуваа и во медиумската сфера. Во понеделникот вечерта, неколку часа по изборниот пресврт, група разгневени граѓани упаднаа во просториите на белградската телевизија „Информер“, која важи за медиум близок до досегашната власт.
Според објавените информации, при инцидентот била оштетена опрема, а телевизискиот сигнал бил привремено прекинат. Главниот уредник на медиумот, Драган Ј. Вучиќевиќ, изјави дека бил изложен на опасност.
„Сакаа да ме убијат“, се пожали тој.
Инцидентот се случи во атмосфера на силно незадоволство кон медиумите кои критичарите ги обвинуваат дека со години воделе кампањи против противниците на власта. Сепак, ваквите напади отвораат и прашања за безбедноста на новинарите и медиумските работници, независно од политичката ориентација на медиумот.
„Информер“ со години е дел од мрежа таблоидни медиуми за кои критичарите велат дека ги означувале противниците на владата како „предавници“, „терористи“ и „усташи“. Последниот термин се однесува на хрватското фашистичко движење од времето на Втората светска војна, чии припадници извршиле злосторства и геноцид врз Срби, Евреи и Роми.
Вучиќ со години беше постојано присутен на телевизија
Изборниот резултат претставува голем политички пресврт за Србија, каде што Александар Вучиќ речиси 15 години беше една од најдоминантните политички фигури, прво како премиер, а потоа и како претседател.
Студентската листа, составена од професори, активисти и уметници, освои 141 од вкупно 250 пратенички места. Српската напредна партија на Вучиќ доби 103 мандати.
Студентите успеаја да ја состават изборната листа по две години протести, кои започнаа по уривањето на настрешницата на неодамна реновираната железничка станица во Нови Сад, кон крајот на 2024 година. Во несреќата загинаа 16 лица, а случајот предизвика сериозни прашања за можната корупција и квалитетот на изведените градежни работи.
Критичарите на власта со години предупредуваа на непотизам, сомнителни врски меѓу државните структури и организираниот криминал, како и на влијанието на медиумите врз политичката конкуренција.
Според нив, медиумската машинерија била еден од клучните фактори што му овозможувале на Вучиќ постојано да ја одржува својата доминација во јавноста. Во изминатите години тој во просек повеќе од еднаш дневно им се обраќал на граѓаните преку долги прес-конференции или телевизиски преноси во живо.
Собирите организирани од неговата партија понекогаш истовремено биле пренесувани од околу 40 телевизиски станици, што дополнително ја зголемувало видливоста на владејачката партија.
Вучиќ позитивно претставен во 96 проценти од прилозите
Колку било еднострано медиумското известување во текот на изборната кампања покажуваат податоците на независната организација за социјални истражувања БИРОДИ.
Според анализата, во последните недели од кампањата Вучиќ бил позитивно претставен во 96 проценти од прилозите емитувани на пет телевизии со национална фреквенција. Наспроти тоа, Студентската листа била прикажана негативно во 95 проценти од анализираните случаи.
Ваквите податоци помагаат да се објасни зошто по изборите дел од граѓаните бараат брзи промени и одговорност од медиумите што ги сметаат за пропагандни гласила на власта.
„Најпрво очекувам да се смират страстите. Незадоволството на граѓаните од медиумите кои беа пропагандисти на власта и ширеа говор на омраза, наместо да бидат новинари, е огромно“, изјави Александра Крстиќ, професорка по медиумски системи на Факултетот за политички науки во Белград.
Таа предупреди дека упадите во медиумските редакции не се начин за решавање на проблемот. Според неа, потребни се институционални постапки и одговорност за прекршувањата.
„Со упад во медиум не се решава ништо. Регулаторното тело за електронски медиуми треба да покрене постапка за одземање на дозволата за емитување. Тоа е единствениот пат“, рече Крстиќ.
Регулаторното тело за електронски медиуми и самото беше предмет на критики во периодот на владеењето на Вучиќ и СНС, поради тврдењата дека во него биле поставени луѓе лојални на власта. Со новиот состав на парламентот, критичарите очекуваат да се отвори можност за промени и во оваа институција.
Милијарди евра вложени во кабелски оператори и провладини телевизии
Еден од најважните аспекти на медиумската доминација во Србија е економската моќ зад телевизиските и кабелските мрежи.
Според објавените информации, државниот телекомуникациски концерн во текот на годините инвестирал повеќе од две милијарди евра во помали кабелски оператори, телевизиски права за спортски натпревари со голема гледаност и директно финансирање на десетици телевизии блиски до владата.
Истовремено, сопственичките промени во медиумскиот сектор предизвикаа дополнителна загриженост кај новинарските здруженија. Неодамна португалскиот фонд „Алпак Капитал“, сопственик на „Јуроњуз“, купи дел од медиумите во Србија кои дотогаш важеа за критички настроени кон власта.
По преземањето, според извештаите, следувале разрешувања на главни уредници и притисоци врз новинарите да ја ублажат критиката, во периодот непосредно пред изборите. По победата на Студентската листа, повторно се отвори прашањето дали ваквите практики ќе продолжат или ќе има промени во сопственичките односи и уредувачката политика.
Во изборната програма на Студентската листа се предвидува државниот телекомуникациски оператор да не смее да поседува телевизиски или радиостаници, ниту онлајн-портали што произведуваат информативна програма. Во програмата се наведува и дека телевизиските канали што ги информираат граѓаните треба да бидат достапни преку сите кабелски оператори.
Новинарите бараат еднакви правила и одговорност
Во медиумската заедница растат очекувањата дека промената на политичката рамнотежа ќе овозможи преиспитување на начинот на кој се финансираат и функционираат медиумите во Србија.
„Се надеваме дека на одговорност ќе бидат повикани оние кои медиумите ги злоупотребуваа за пропаганда и оние кои тоа го плаќаа со парите на граѓаните“, изјави Стеван Ристиќ, директор на независниот неделник „Време“ и претседател на Српското медиумско здружение.
Тој очекува да се стави крај на привилегирањето на одредени медиуми и да се создадат услови независните редакции да можат да опстојуваат на пазарот без политички притисоци и нерамноправна распределба на рекламните приходи.
„Се надеваме и дека повеќе нема да постојат привилегирани медиуми. Тоа би ја исчистило медиумската сцена и би им овозможило на независните медиуми конечно да опстојуваат на слободен пазар, каде рекламните приходи се заработуваат чесно, наместо да се насочуваат кон подобни медиуми. Накратко: законите конечно да се почитуваат“, изјави Ристиќ за ДВ.
По изборниот пораз на СНС, во Србија се отвора нова битка за медиумската сцена. Оставките, барањата за регулаторни постапки и најавите за промени во финансирањето покажуваат дека прашањето за независноста на медиумите станува едно од клучните во периодот што следува. Дали овие очекувања ќе се претворат во конкретни реформи ќе зависи од потезите на новото парламентарно мнозинство и од способноста на институциите да обезбедат еднакви правила за сите медиуми.
