Обраќањето на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, за состојбата на Европската Унија дојде во период на сериозни безбедносни, економски и политички предизвици за Европа. Во говорот таа нагласи дека Европа мора сама да ја одредува својата иднина, да ја зајакне стратешката автономија, енергетската независност, сопствената индустрија и одбранбените капацитети.
Во говорот Фон дер Лајен предложи и создавање нова европска безбедносна архитектура. Таа најави иницијатива за Европски совет за безбедност, како и механизам што би бил своевиден европски еквивалент на членот 4 од НАТО, со кој земјите членки би можеле заеднички да реагираат на безбедносни закани што не претставуваат директен вооружен напад. Европската комисија потврди дека идејата е поврзана со потребата Европа побрзо и поорганизирано да одговара на хибридни закани.
Во исто време, Фон дер Лајен порача дека европската одбранбена индустрија мора дополнително да се зајакне, со поголеми заеднички инвестиции и развој на капацитети во области како воздушната и ракетната одбрана, стратешкиот транспорт, вселената и сајбер-безбедноста.
Особено внимание привлече делот од говорот посветен на Канада. Фон дер Лајен најави продлабочување на соработката со Отава и порача дека сака да ја отвори вратата Канада да стане првата придружна членка на ЕУ. Според неа, партнерството би опфатило економска безбедност, технологија, одбранбена индустрија, енергија, критични минерали, вештачка интелигенција и други стратешки области.
Токму овие пораки во дел од европските анализи се толкуваат како знак дека Брисел во моментов поголем акцент става на сопствената консолидација и безбедност отколку на класичната агенда за проширување.
Париз и Берлин под политички притисок
Поширокиот европски контекст дополнително го усложнува политичкиот момент. Во Германија, канцеларот Фридрих Мерц се соочува со пад на задоволството од неговата работа и со зголемено влијание на АфД.
Според септемврискиот „ARD-DeutschlandTREND“ на Infratest dimap, само 13 отсто од испитаниците биле задоволни од работата на Мерц, додека 83 отсто биле незадоволни. Истото истражување покажува дека само 15 отсто се задоволни од работата на германската влада, наспроти 84 отсто кои изразиле незадоволство. Истражувањето било спроведено од 31 август до 2 септември 2026 година меѓу 1.319 полнолетни избирачи.
Политичкиот притисок врз Мерц дополнително се зголеми по резултатите од изборите во Саксонија-Анхалт, каде АфД оствари значаен резултат, што отвори нови прашања за идниот политички баланс во Германија.
Слична неизвесност се забележува и во Франција. Септемвриското истражување на „Elabe“ покажува дека 20 отсто од испитаниците имаат доверба во Емануел Макрон дека може ефикасно да се справи со главните проблеми со кои се соочува земјата, додека 75 отсто изразиле недоверба.
Овие податоци не значат дека европскиот политички центар исчезнува, но покажуваат дека дел од традиционалните политички структури се соочуваат со значителен пад на јавната поддршка.
Европа сака поголема безбедносна и политичка автономија
Во таков контекст, пораките на Фон дер Лајен за посилна европска безбедност, поголеми одбранбени капацитети и стратешка автономија добиваат дополнителна политичка тежина.
Во нејзиниот говор таа ја нагласи потребата Европа да биде поспособна самостојно да реагира на закани, но истовремено потенцираше дека новите европски одбранбени иницијативи треба да бидат усогласени со НАТО. Европската комисија посочува дека целта е зајакнување на европскиот столб во рамките на пошироката трансатлантска безбедносна архитектура.
Од друга страна, дел од аналитичарите во говорот гледаат порака дека Брисел е под силен притисок да одговори на промените што се случуваат во земјите членки. Според нивното толкување, растот на политичките сили што бараат поголем национален суверенитет, промените во јавното мислење и економските проблеми создаваат нова политичка реалност во Европа.
Клучното прашање за земјите кандидати од Западен Балкан останува дали проширувањето ќе ја задржи истата политичка тежина во момент кога ЕУ истовремено се занимава со сопствената безбедност, индустрија, енергетика, миграцијата, климатските политики, вештачката интелигенција и односите со големите глобални сили.
Говорот на Фон дер Лајен затоа може да се чита на повеќе начини. Од една страна, тој претставува план за посилна и поорганизирана Европа во услови на зголемени безбедносни ризици. Од друга страна, критичарите во него гледаат доказ дека европските институции се соочуваат со сериозен политички притисок и со потреба да ја преиспитаат досегашната насока.
Она што е неспорно е дека Европа влегува во период во кој прашањата за безбедноста, стратешката автономија и политичката организација на Унијата стануваат сè поважни. Истовремено, резултатите од истражувањата во Германија и Франција покажуваат дека дел од традиционалниот политички естаблишмент се соочува со значително незадоволство кај граѓаните.
