Нуклеарниот договор меѓу САД и Русија „Нов СТАРТ“ официјално истече на полноќ, со што светот влезе во нова, неизвесна и потенцијално опасна фаза. Американскиот претседател Доналд Трамп најави дека е потребен „нов“, подобрен и помодерен договор, додека Русија тврди дека ќе продолжи со „одговорен пристап“ кон стратешката стабилност. Сепак, аналитичарите предупредуваат дека во сегашната геополитичка клима, преговорите се исклучително сложени и дека отсуството на јасни ограничувања може да доведе до нова, опасна трка во нуклеарно вооружување.
„ЧАСОВНИКОТ НА СУДНИОТ ДЕН“ ОТЧУКУВА – ДРАМАТИЧНИ ПРЕДУПРЕДУВАЊА ОД СВЕТОТ
Сигналите што доаѓаат од САД ја креваат вознемиреноста во Кремљ, додека се редат сериозни предупредувања дека ситуацијата може да излезе од контрола. Според експертите, ваквиот развој треба да го загрижи целото човештво, бидејќи станува збор за последниот активен механизам што ги ограничуваше двата најголеми нуклеарни арсенали во светот.
Трамп бара нов нуклеарен договор
Американскиот претседател Доналд Трамп преку социјалните мрежи порача дека нема намера да го продолжува постојниот договор, туку сака тој да биде заменет со нов, подобар и подолгорочен. Тој истакна дека нуклеарните експерти треба да работат на „нов, подобрен и модернизиран договор кој може да трае долго во иднината“, но не прецизираше какви конкретни промени би содржел договорот што треба да го замени Нов СТАРТ.
Со истекот на договорот на полноќ, за првпат по децении, нуклеарните арсенали на САД и Русија остануваат без формални меѓусебни ограничувања. Со години, овие два најголеми нуклеарни капацитети во светот беа регулирани со серија договори, но тој систем сега практично престана да постои.
Русија уште во септември соопшти дека е подготвена да продолжи да ги почитува клучните одредби на договорот најмалку уште една година, доколку истото го направи и Вашингтон. Портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, изјави дека Русија жали поради истекот на Нов СТАРТ, но нагласи дека Москва ќе продолжи со внимателен и одговорен пристап кон стратешката стабилност и нуклеарното оружје.
„85 секунди до полноќ“ – светот поблиску до катастрофа
Билтенот на атомските научници минатата недела го помести симболичниот Часовник на Судниот ден на 85 секунди до „полноќ“ за 2026 година. Како главни причини се наведуваат истекот на Нов СТАРТ и општиот недостиг од глобално лидерство во нуклеарните прашања. Со тоа, часовникот е поместен уште четири секунди поблиску до симболичната глобална катастрофа.
Организацијата ги повика САД и Русија да продолжат да ги почитуваат клучните ограничувања од договорот, да разменуваат податоци како гест на добра волја и повторно да започнат сериозни преговори за контрола на вооружувањето.
Поранешниот руски претседател и висок безбедносен функционер, Дмитриј Медведев, кој го потпиша договорот со САД во 2010 година, изјави дека крајот на Нов СТАРТ не значи автоматски нуклеарна војна, но предупреди дека ситуацијата треба сериозно да ги загрижи сите.
Што претставуваше Нов СТАРТ
Нов СТАРТ беше потпишан во 2010 година од страна на тогашните претседатели Барак Обама и Дмитриј Медведев, а стапи на сила една година подоцна. Договорот имаше цел да го намали и ограничи нуклеарниот арсенал на двете земји, кој драматично се зголеми за време на Студената војна и и денес е далеку поголем од арсеналот на која било друга држава.
Договорот беше склучен на 10 години, со едно петгодишно продолжување договорено за време на администрацијата на Џо Бајден, и остана во сила до оваа недела. Тој овозможуваше предвидливост, транспарентност и стабилност преку строги механизми за верификација.
Нов СТАРТ ги ограничуваше двете земји на 700 распоредени интерконтинентални балистички ракети, ракети лансирани од подморници и тешки бомбардери способни да носат нуклеарно оружје, како и на 1.550 нуклеарни боеви глави. Дополнително, беа предвидени 18 годишни инспекции на лице место, иако тие не се спроведуваа веќе неколку години.
Светот денес – многу поопасен отколку во 2010
Експертите предупредуваат дека глобалната безбедносна ситуација драстично се влошила од времето на потпишувањето на договорот. Целосната руска инвазија врз Украина, зголеменото геополитичко ривалство, милитаризацијата и распадот на повеќе механизми за контрола на вооружувањето доведоа до поголема нестабилност и недоверба меѓу големите сили.
Дополнителен фактор е и брзиот раст на нуклеарниот арсенал на Кина, која иако сè уште заостанува зад САД и Русија, во последните години го проширува и модернизира своето нуклеарно оружје побрзо од која било друга нуклеарна сила.
Во отсуство на Нов СТАРТ, постои реална опасност САД и Русија неконтролирано да го зголемат бројот на нуклеарни боеви глави и лансирни системи. Тоа, според аналитичарите, го зголемува ризикот од погрешни проценки, несреќи и ненамерна ескалација, особено во време на кризи.
Иако Трамп навестува можност за нов договор, експертите предупредуваат дека преговорите во сегашната геополитичка реалност би биле исклучително тешки и би барале години техничка работа, доверба и дипломатски ангажман – нешто што во моментов речиси и да не постои.
