Еден од најзначајните системи на океански струи кој пренесува топлина кон Европа продолжува да слабее, а неговото сериозно нарушување би можело да донесе големи промени во климатските услови на континентот.
Станува збор за Атлантската меридионална превртувачка циркулација, позната како AMOC, огромен систем на океански струи во Атлантскиот Океан кој пренесува топла вода од тропските региони кон север. Токму овој систем е еден од факторите поради кои европската клима е значително поблага во споредба со други региони на светот што се наоѓаат на слични географски широчини.
Но, зголемувањето на концентрацијата на стакленички гасови придонесува за слабеење на оваа океанска циркулација, која често се опишува и како еден вид „топлотна пумпа“ за Европа.
Дополнителна загриженост кај научниците предизвикува таканаречената „ладна дамка“ во северниот Атлантик, јужно од Гренланд. Станува збор за област со невообичаено ниски температури, која научниците внимателно ја следат како можен показател дека циркулацијата се забавува.
Што би можело да се случи доколку AMOC значително ослаби?
Последиците не би се почувствувале само во Европа. AMOC има важна улога во глобалната распределба на топлината, па значително слабеење на циркулацијата би можело да влијае и врз временските обрасци во други делови од светот.
Меѓу можните последици се наведуваат промени во климатските услови во Африка и Јужна Америка, нарушувања на монсунските циклуси, но и дополнително зголемување на нивото на морето долж одредени делови од атлантскиот брег.
Еден од факторите кој дополнително го привлекува вниманието е топењето на глечерската покривка на Гренланд. Според податоците на програмата „Коперник“, од Гренланд веќе се изгубени илјадници гигатони мраз.
Огромните количини слатка вода кои поради топењето стигнуваат во северниот Атлантик ја намалуваат соленоста на морската вода. Тоа може да го отежне процесот при кој студената вода тоне кон подлабоките слоеви на океанот, што пак би можело дополнително да ја забави циркулацијата.
Проценките на Меѓувладиниот панел за климатски промени укажуваат дека силата на AMOC би можела да се намали за 24 до 39 проценти до крајот на овој век. Сепак, некои понови истражувања предупредуваат дека критична точка би можела да биде достигната и порано, односно околу средината на векот.
Во најтешките сценарија, Европа би можела да се соочи со значително постудени зими и почести или посилни бури. Арктичкиот мраз би можел да се прошири кон југ, потенцијално достигнувајќи и до Шкотска.
Некои од сценаријата предвидуваат дека каналите во Амстердам би можеле целосно да замрзнат, температурите во Холандија да се спуштат до -20 степени Целзиусови, додека во Скандинавија би можеле да достигнат и до -40 степени.
Но, промените не би значеле само постудени зими. Во исто време, летните периоди би можеле да станат многу потопли и посуви, со значително помалку врнежи и поголем ризик од суши.
Европските земји веќе почнуваат да се подготвуваат
Можноста за сериозно нарушување на AMOC повеќе не се разгледува само како далечен и хипотетички ризик. Некои европски држави веќе преземаат чекори за проценка на можните последици врз нивната инфраструктура и критичните системи.
Исланд можноста за колапс на AMOC ја прогласи за ризик поврзан со националната безбедност. Во Холандија се анализира подготвеноста на системите за заштита од поплави, особено поради потенцијалното дополнително зголемување на нивото на морето.
Финска, пак, ги разгледува можните последици врз критичните сектори, меѓу кои се транспортот и енергетиката.
„Би било неодговорно да чекаме апсолутна сигурност пред да почнеме да се подготвуваме. Кога последиците ќе станат непобитни, можеби ќе биде предоцна да ги спречиме“, изјави исландскиот министер за клима Јохан Пал Јохансон.
Паралелно со проценките на ризиците, европските земји инвестираат и во системи за рано предупредување. Целта е навреме да се забележат промените и да се утврди кога клучните делови од океанската циркулација би можеле да се приближат до критична точка.
Британската влада веќе издвојува 81 милион фунти за истражувачка програма поврзана со ова прашање. Научниците истовремено бараат воспоставување постојан систем за следење на океаните кој би бил финансиран на меѓународно ниво.
Европската комисија најавила и 220 милиони евра за набљудување на океаните. Сепак, експертите предупредуваат дека за воспоставување сигурен и сеопфатен систем кој би го следел целиот Атлантик би биле потребни значително поголеми финансиски средства.
Научната заедница укажува дека, без оглед на тоа колку брзо би се одвивале промените во AMOC, најважната мерка останува намалувањето на емисиите на стакленички гасови.
Намалувањето на емисиите би можело да го ограничи дополнителното загревање на планетата и да го намали ризикот од најтешките сценарија за идната клима во Европа и пошироко.
