Сè поголемите промени во високопланинските предели ги загрижуваат научниците и властите во Европа, а германскиот претседател Франк-Валтер Штајнмаер предупреди дека Алпите се соочуваат со зголемен ризик од свлечишта и други опасни природни појави поврзани со климатските промени.
Штајнмаер во вторникот изјави дека последиците од глобалното затоплување веќе можат да се забележат директно во планинските региони и дека ситуацијата бара навремено преземање мерки.
Според германскиот претседател, природните катастрофи од типот на неодамнешната трагедија во Непал, но и минатогодишниот тежок настан во Швајцарија, би можеле во иднина да стануваат почести.
Предупредувањето било упатено во рамки на посетата на глечерот Штубај во австриски Тирол, каде претседателите на државите од германското говорно подрачје во Европа се запознале со последиците што климатските промени веќе ги оставаат врз високопланинските области.
ПРОМЕНИТЕ ВЕЌЕ СЕ ГЛЕДААТ, А ЕДЕН ПРОЦЕС ОСОБЕНО ГИ ЗАГРИЖУВА НАУЧНИЦИТЕ
Ова не е само политичко предупредување. Научните истражувања во последните години покажуваат дека затоплувањето може да влијае врз стабилноста на планинскиот терен.
Еден од клучните фактори е пермафростот – трајно замрзнатото тло кое се наоѓа во високите планински предели. Мразот во пукнатините на карпите има важна улога, бидејќи делува како природен материјал што ги поврзува и стабилизира карпестите маси.
Кога температурите се зголемуваат и мразот почнува да се топи, оваа природна стабилизација слабее. Пукнатините може да се прошируваат, а карпестите маси да стануваат понестабилни. Тоа може да создаде услови за одрони, свлечишта или поголеми карпести колапси.
Научен преглед на повеќе од 100 локации во Алпите покажал дека влијанието на климатските промени веќе може да се забележи кај повеќе видови планински движења. Особено јасен сигнал е забележан кај зачестувањето на одроните во високопланинските подрачја.
АЛПСКИОТ ПЕРМАФРОСТ ДРАМАТИЧНО СЕ НАМАЛУВА
Податоците за пермафростот во Алпите се особено значајни. Во периодот од 1955 до 2021 година, височината на границата на атмосферската нулта изотерма во Алпите се поместила нагоре за приближно 400 метри.
Истовремено, показателот за температурата на пермафростот на длабочина од 15 метри се поместил за околу 300 метри.
Научниците проценуваат и дека површинскиот пермафрост со помала количина мраз е намален за околу 60 проценти во однос на состојбата во 1980-тите.
Тоа е важно затоа што промената на условите во замрзнатото планинско тло може да има последици врз стабилноста на карпите и падините.
Но, пермафростот не е единствениот проблем.
ГЛЕЧЕРИТЕ СЕ ПОВЛЕКУВААТ, А СО НИВ СЕ МЕНУВА И ПЛАНИНАТА
Друг голем знак за климатските промени е забрзаното топење и повлекување на алпските глечери.
Истражување што го опфатило целиот европски алпски простор покажало дека од 2000 до 2014 година глечерите во просек губеле околу 1,3 милијарди тони мраз годишно. Во истиот период, нивната површина се намалувала за приближно 39 квадратни километри годишно.
Исчезнувањето на глечерите не значи само дека белите врвови постепено ќе стануваат помалку препознатливи.
Глечерската маса има и физичка улога во планинскиот систем. Кога мразот се повлекува, се ослободуваат карпести површини кои со децении или векови биле покриени. Дополнително, водата од топењето може да навлегува во пукнатините на карпите.
Така се создава комбинација од повисоки температури, губење на ледениот потпорен ефект и поголемо количество вода во планинскиот терен. Во одредени услови, ова може да придонесе за зголемување на нестабилноста.
ЕДЕН НАСТАН МОЖЕ ДА ПРЕДИЗВИКА ЦЕЛА КАСИКАДА
Научниците сè почесто предупредуваат и на таканаречени каскадни опасности.
Сценариото може да започне со одвојување на дел од глечерот. Тоа може да предизвика карпест одрон, кој понатаму може да блокира река. Зад природната брана може да се создаде езеро, а доколку браната ненадејно попушти, водата може да предизвика голема поплава низводно.
Токму оваа поврзаност на различни природни процеси ја прави ситуацијата особено сложена. Една појава може да биде почеток на друга, а потоа да следи уште еден настан со потенцијално сериозни последици.
ШВАЈЦАРИЈА ВЕЌЕ ДОБИ ПРЕДУПРЕДУВАЊЕ ОД ПРИРОДАТА
Колку сериозен може да биде ризикот покажа катастрофата кај швајцарското село Блатен во мај 2025 година.
На 28 мај, голем дел од глечерот Бирч се одвоил и предизвикал огромна лавина од мраз и карпи.
Според проценките, во движењето биле активирани околу 20 милиони тони материјал. Во таа количина имало приближно 2,9 милиони кубни метри мраз и 6,4 милиони кубни метри карпи.
Материјалот се движел со брзина до околу 200 километри на час и совладал висинска разлика од околу 1.200 метри пред да стигне до долината.
Случајот во Блатен, сепак, покажа дека современото следење на планинските процеси може да биде од огромно значење. Благодарение на набљудувањето на деформациите на глечерот и проценката на опасноста, жителите на селото биле евакуирани девет дена пред колапсот.
Тоа значително го намалило ризикот за човечки животи, иако самиот природен настан не можел да биде спречен.
А ПОТОА СЕ СЛУЧИ НЕШТО СЛИЧНО И ВО НЕПАЛ
На прв поглед, Алпите и Хималаите се два сосема различни планински света. Сепак, природните механизми што можат да доведат до нестабилност имаат одредени сличности.
На 26 август 2026 година, во пограничниот регион меѓу Непал и Тибет, колапс на глечер предизвикал огромен порој составен од мраз, карпи, вода и кал.
Според анализите, материјалот се движел низ долината на реката Лхенде Кхола и предизвикал разорен наносен тек долг повеќе од 20 километри. Проценетата брзина достигнувала околу 50 метри во секунда, односно приближно 180 километри на час.
Последиците биле катастрофални. Биле уништени населби, патишта, мостови и делови од енергетската инфраструктура, додека бројот на загинати и исчезнати достигнал илјадници.
И таму се појавила опасната комбинација од повлекување на глечерите, затоплување на високопланинската средина, нестабилни карпи и големо количество вода.
СЕПАК, НЕ СЕКОЈА КАТАСТРОФА МОЖЕ ДА СЕ ОБЈАСНИ САМО СО КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ
Експертите предупредуваат дека треба да се прави разлика меѓу климатскиот фактор и другите природни причини.
Свлечиште, поплава или одрон не може автоматски да се припише на глобалното затоплување. Во случајот со Непал, значајна улога може да имаат и екстремните врнежи, геолошкиот состав на теренот, стрмниот планински релјеф и други локални фактори.
Она што климатските промени можат да го направат е да создадат услови во кои одредени опасни процеси стануваат поверојатни или имаат потенцијал за посериозни последици.
Токму комбинацијата од долгорочно затоплување, топење на мразот и нестабилноста на карпите е причината поради која научниците внимателно ги следат промените во високите планински предели.
АЛПИТЕ НЕ СЕ ХИМАЛАИТЕ, НО ЕДНА ДРУГА РАБОТА ГИ ПРАВИ ОСОБЕНО РАНЛИВИ
Алпите не се Непал и не значи дека сценариото од Хималаите автоматски ќе се повтори во Европа.
Разликите меѓу двата региона се големи. Хималаите се екстремно високи, располагаат со огромни ледени маси, а бројни населби и инфраструктурни објекти се наоѓаат во долини кои можат да бидат погодени од поплавни и наносни бранови.
Но Алпите имаат друга слабост – исклучително густа инфраструктура.
Во нивните долини се наоѓаат населби, патишта, железнички линии, тунели, скијачки центри и бројни туристички објекти. Поради тоа, дури и природен настан кој е значително помал од катастрофата во Непал може да предизвика сериозни човечки и економски последици.
Особено чувствителни се делови од Швајцарија, Австрија, Франција и северна Италија, каде инфраструктурата и населените места често се концентрирани во тесни алпски долини.
ГЛЕЧЕРОТ ШТУБАЈ ПОВТОРНО ГО СТАВА ПРАШАЊЕТО ПОД СВЕТЛО
Токму затоа вниманието е насочено и кон глечерот Штубај во австриски Тирол, кој го посетиле претседателите на државите од германското говорно подрачје.
Научните модели за глечерите во австриските масиви Ецтал и Штубај покажуваат значителни загуби на мраз. Според едно истражување, овие глечери изгубиле околу 23 проценти од својот волумен во периодот од 2006 до 2017 година.
Доколку актуелниот тренд на затоплување продолжи, научните проценки укажуваат дека загубата на глечерите во тој регион би можела да биде речиси целосна до околу 2075 година.
Тоа не значи дека Алпите наскоро ќе доживеат идентична катастрофа како Непал. Но, промените покажуваат дека планинската средина веќе не е иста како во минатото.
Повеќе топлина значи помалку мраз. Намалувањето на мразот може да значи и помала стабилизација на карпите, додека топењето и интензивните врнежи внесуваат дополнителна вода во ослабените планински падини.
Повлекувањето на глечерите истовремено создава нови терени и потенцијални водни акумулации кои во одредени услови можат да станат дел од поширока природна каскада.
Токму тука лежи најважната порака од Непал: не дека истото сценарио мора да се повтори во Алпите, туку дека климатскиот систем и високопланинските предели се менуваат, а со тоа се менуваат и ризиците.
Затоа научниците и властите сè повеќе се потпираат на следење на глечерите, пермафростот, карпестите маси и водните текови. Раното предупредување и навремената евакуација, како што покажа примерот со Блатен, можат да бидат клучни за заштита на човечките животи.
