Нов бран поскапувања на храната се очекува во светот, а според проценките на британската економска аналитичка компанија Oxford Economics, глобалните цени на прехранбените производи во 2026 година би можеле да пораснат за 11,8 проценти, додека во 2027 година се очекува дополнително зголемување од околу 4,8 проценти.
Според анализата, најголем удар би можеле да почувствуваат потрошувачите кога станува збор за житариците, овошјето, зеленчукот и млечните производи. Причините се поврзани со комбинација од климатски промени, екстремни временски услови и зголемени трошоци за производство.
Екстремните горештини и сушата веќе влијаат врз земјоделските површини во повеќе делови на Европа, при што земјоделците се соочуваат со намалени приноси. Дополнителен проблем се високите трошоци за енергија, гориво и ѓубрива, чии цени се под влијание и на геополитичките конфликти.
Намалени прогнозите за европската жетва
Последиците од топлотните бранови веќе се гледаат и во проценките за земјоделското производство. Здружението Coceral, кое ги следи пазарите на жито и маслодајни семиња и има седиште во Брисел, во јули ја намалило прогнозата за жетвата на жито во Европската Унија и Обединетото Кралство.
Првичната проценка од 295,5 милиони тони била намалена на 286,6 милиони тони. За споредба, во претходната година жетвата достигнала околу 310 милиони тони.
Намаленото производство значи дека понудата на одредени земјоделски производи може да биде помала, што дополнително создава притисок врз нивните цени.
Војните ги зголемуваат трошоците за земјоделците
Покрај временските услови, значаен фактор се и нарушувањата во снабдувањето со енергенси и суровини.
Според Oxford Economics, глобалните цени на дизелот во јули биле за 36 проценти повисоки во споредба со истиот период претходната година. Во анализата се посочува дека дел од притисокот врз цените е поврзан со нарушувањата на снабдувањето и состојбите околу Ормутскиот Теснец.
Дополнително, се очекува цените на ѓубривата во текот на оваа година да пораснат за околу 22 проценти.
Економистот Томас Дворак од Oxford Economics оценува дека војните и нивното влијание врз ресурсите потребни за земјоделското производство се меѓу главните фактори кои го зголемуваат притисокот врз глобалните цени на храната. Особено се издвојуваат дизелот, природниот гас и ѓубривата.
Војната во Украина дополнително го усложнува глобалниот пазар на земјоделски производи. Русија и Украина заедно учествуваат со нешто помалку од 30 проценти од светскиот извоз на пченица, како и со повеќе од 10 проценти од извозот на пченка.
Нападите врз пристаништа, терминали и бродови, како и проблемите со транспортот преку Црното и Азовското Море, според анализата, би можеле да влијаат врз годишниот извозен капацитет за жито од околу 86 милиони тони. Тоа претставува речиси 17 проценти од вкупниот светски извоз на житарки.
Пченицата меѓу најголемите ризици
Меѓу производите кои би можеле да бидат под најголем ценовен притисок е пченицата. Причината е што нејзиното производство бара значителна употреба на ѓубрива, а токму нивните цени бележат сериозен раст.
Oxford Economics проценува дека во третиот квартал од 2026 година пченицата би можела да биде околу 36 проценти поскапа во споредба со истиот период претходната година. Проценетата цена би достигнала околу 4,40 евра за приближно 20 килограми.
Поскапувањето на пченицата може да има поширок ефект бидејќи таа е основна суровина за голем број производи што секојдневно се користат, меѓу кои лебот, тестенините, бисквитите и житарките за појадок.
Свежата храна би можела прва да го почувствува ударот
Економските проценки покажуваат дека потрошувачите најбрзо би можеле да го забележат поскапувањето кај свежото овошје и зеленчук.
Според објаснувањето на Дворак, кај свежата храна промените на производните услови релативно брзо се пренесуваат на пазарот. Тој период би можел да биде само два до три месеци, што значи дека посилно зголемување на цените би можело да се почувствува во продавниците веќе во текот на октомври и ноември.
Кај преработената храна процесот е побавен. Потребно е време за берба, транспорт, преработка и дистрибуција, па затоа најголемиот ценовен ефект се очекува подоцна.
Според прогнозата, врвот на поскапувањето кај преработената храна би можел да биде достигнат во периодот од февруари до мај 2027 година.
Освен основните земјоделски производи, повисоките трошоци би можеле да се прелеат и врз низа преработени производи. Така, поскапите житарици, енергенси и суровини би можеле постепено да влијаат врз цените на лебот, сирењето, маслото, виното и други производи.
Од друга страна, проценките укажуваат дека месото би можело да биде помалку погодено во споредба со житариците, овошјето, зеленчукот и млечните производи.
Доколку прогнозите се остварат, потрошувачите во наредниот период би можеле постепено да почувствуваат нов ценовен притисок, при што свежата храна би била меѓу првите категории каде што промените би станале видливи.
