Денес филмовите ги гледаме на телевизор, компјутер или мобилен телефон, но некогаш одењето во кино било вистински настан. Велешани со нетрпение ги очекувале новите проекции, се собирале во салите, а за некои филмови се организирале и посебни реклами низ градските улици.
Малкумина денес знаат дека првите кино-проекции во Велес започнале уште во 1906 година, кога Италијанецот Пјетро Чинези, патувајќи низ Македонија, прикажувал филмови во повеќе градови. Првите проекции во кафаната на велешанецот Трајко Иванов на Којник, сепак, се поврзуваат со зимата 1909/1910 година и со Арсо Петров Картов, кој донел кино-проектор од Германија.
Приказната за старото велешко кино е вистинско патување во времето, кога филмската магија допрва го освојувала градот, а секоја проекција носела нешто ново и возбудливо.
ПРВИТЕ ФИЛМОВИ СЕ ГЛЕДАЛЕ ВО КАФАНА НА КОЈНИК
Во зимата 1909/1910 година, Арсо Петров Картов започнал да прикажува кратки филмови во кафаната на Трајко Иванов на Којник. Проекциите подоцна се одржувале и во просторија на училиштето „Св. Кирил и Методиј“.
Во тоа време, подвижните слики биле вистинска новина. Немало телевизори во домовите, ниту можност филм да се пушти со едно притискање на копче. За да се погледне филм, луѓето морале да отидат на местото каде што се одржувала проекцијата и да го споделат доживувањето со останатите посетители.
Според историскиот напис на Арсо Картов патувал и низ други места во Македонија и Грција, организирајќи филмски проекции. Неговиот проектор подоцна бил отстапен на Народниот музеј во Велес.
ВО 1923 ГОДИНА ВЕЛЕС ДОБИЛ ПОСЕБНА КИНО-САЛА
Значаен момент во развојот на кинематографијата во градот се случил во 1923 година, кога Трајко Ѕиков изградил зграда наменета специјално за кино. Тоа било киното „Вардар“, кое многумина го нарекувале и „киното на Ѕиката“.
Киното имало сала за гледачи и летна бавча во која исто така се прикажувале филмови. Во објектот постоеле партер, ложи и посебна кабина за кино-проекторот, а за разладување на салата бил поставен голем вентилатор на таванот.
Но, еден детал од оваа приказна особено буди носталгија.
Според написот на „Дума.мк“, вентилаторот се придвижувал со помош на велосипед поврзан со соодветен механизам. Децата се менувале во вртењето на педалите за време на проекциите, а за возврат бесплатно ги гледале филмовите.
Денес тоа можеби звучи необично, но во тоа време било дел од секојдневието на киното – начин салата да се разладува, а најмладите да добијат можност да уживаат во филмската претстава.
ФИЛМОВИ СО ГРЕТА ГАРБО, РУДОЛФ ВАЛЕНТИНО И БАСТЕР КИТОН
Во старите велешки кина се прикажувале и познати филмски остварувања од светската продукција. Според евиденцијата наведена во написот на „Дума.мк“, меѓу филмовите што се прикажувале во Велес биле:
- „Дивите орхидеи“, со познатата актерка Грета Гарбо;
- „Црниот орел“, со Рудолф Валентино;
- „Генерал“, класичниот нем филм со Бастер Китон;
- „Малиот трубач“, со Џеси Кутан;
- „Закон на преријата“, вестерн со Еди Поло;
- „Рапсодија“, со актерот Фили Фрич.
Овие наслови сведочат дека велешката публика имала можност да следи различни жанрови – од комедии и драми до вестерни и филмови со тогашните големи филмски ѕвезди.
Сепак, нема доволно податоци за да се утврди кој од овие филмови бил најгледан во Велес. Затоа тие можат да се наведат како дел од филмската понуда, но не и да се прогласат за најголеми хитови во градот без дополнителни докази.
КИНОТО „БЕЛГРАД“ ПОДОЦНА СТАНАЛО „КАПИТОЛ“
Филмски проекции се одржувале и во хотелот „Белград“, изграден во 1908 година. Хотелот бил едно од местата каде што се собирале луѓе од културниот живот на Велес, меѓу кои поети, писатели, глумци и други познати личности од градот.
Подоцна, по проширувањето на објектот, била направена и кино-кабина, а киното „Белград“ го сменило името во „Капитол“.
Во 1936 година бил донесен првиот звучен кино-проектор во Велес, што претставувало значаен чекор во развојот на кино-прикажувањето. Салата била реконструирана и имала 200 седишта, а билетите чинеле од три до осум динари. Проекции се одржувале четири пати неделно, при што секоја недела се менувал филмот.
Замислете го возбудувањето кога немите филмови постепено биле заменувани со звучни, а гласовите и музиката почнале да се слушаат од големото платно. За тогашната публика, тоа било сосема ново филмско искуство.
ЗА ГОЛЕМИТЕ ФИЛМОВИ СЕ РЕКЛАМИРАЛО НИЗ УЛИЦИТЕ
Особено интересен податок од историјата на велешките кина е начинот на кој се рекламирале големите филмски продукции.
За филмот „Десетте божји заповеди“, според написот на „Дума.мк“, била организирана артистичко-музичка поворка низ градските улици. Тоа покажува дека филмот не бил само забава во салата, туку и настан што можел да го привлече вниманието на целиот град.
Се организирале и групни посети за учениците, а за Божиќ имало бесплатни проекции за сиромашните. Киното така имало и културна и општествена улога, овозможувајќи им на различни групи граѓани да бидат дел од филмскиот живот.
Според податоците што ги пренесува „Дума.мк“, повикувајќи се на филмската критичарка Илинденка Петрушевска, велешани во одреден период гледале меѓу 50 и 60 филмови годишно. Филмовите се набавувале најчесто од Скопје или преку патувачки трговци, од компании како „Пате“, „Пан филм“, „Парамаунт“ и „Универзал“.
СТАРИТЕ КИНА ОСТАВИЛЕ СПОМЕНИ ШТО И ДЕНЕС ЖИВЕАТ
Историјата на киното во Велес не е само приказна за проектори, филмски ленти и имиња на познати актери. Таа е приказна за генерациите што ги поминувале вечерите во кино-салите, за децата што го вртеле велосипедот за да добијат бесплатен билет и за публиката што со нетрпение го очекувала следниот филм.
Со текот на годините, киното станало дел од културниот идентитет на градот. Старите сали се менувале, некои престанале да работат, но спомените за времето кога одењето на кино било посебен настан останале.
Можеби токму затоа приказните за старото велешко кино будат толку многу носталгија. Тие потсетуваат на едно поинакво време, кога филмот се гледал заедно, кога секоја проекција била очекувана со возбуда и кога понекогаш било доволно само да се врти велосипед за да се почувствува магијата на големото платно.
