Најмалку 14 лица од граѓанскиот сектор во Србија, меѓу кои студенти, активисти и претставници на опозицијата, наводно биле цел на напреден шпионски софтвер во периодот пред локалните избори одржани во март.
Информациите ги објавила фондацијата „Шер“, која соопштила дека станува збор за најголемиот досега документиран бран на вакво дигитално таргетирање во Србија. Случајот бил откриен во август, откако компанијата „Епл“ испратила предупредувања до корисници во повеќе од 100 земји дека можеби биле цел на платенички шпионски софтвер.
Според наодите презентирани од организациите кои го истражувале случајот, меѓу потенцијално таргетираните лица има членови на студентското движење, активисти, член на опозициска парламентарна партија и локален советник.
Особено внимание предизвикува информацијата дека најмалку еден телефон бил нападнат со Пегасус, шпионски софтвер произведен од израелската компанија NSO Group. Најмалку уште два уреди, според истрагата, биле погодени со малициозен софтвер сличен на Новиспај, алатка која претходно била идентификувана во Србија од „Амнести интернешнл“.
Студентката Ела Зековиќ, која е поврзана со студентското движење и студира на Факултетот за политички науки, изјавила дека 14 студенти, членови на оперативни тимови на движењето, биле предмет на дигитално следење.
Според неа, случајот започнал да се открива откако дел од корисниците на „Ајфон“ добиле директни безбедносни известувања од „Епл“ дека би можеле да бидат мета на шпионски софтвер.
Зековиќ навела дека лицата кои го добиле предупредувањето потоа побарале помош од фондацијата „Шер“, по што започнала дополнителна техничка анализа на нивните уреди.
Таа тврди дека меѓу таргетираните имало студенти и активисти, но и лица кои се политички ангажирани во опозицијата. Според неа, наодите биле поддржани и од повеќе меѓународни технолошки и безбедносни лаборатории кои учествувале во анализата.
На прес-конференција зборувала и студентска активистка која се претставила само како Милица. Таа рекла дека во средината на август добила известување дека нејзиниот телефон можеби бил компромитиран.
Таа изразила особена загриженост поради можностите што ги има ваквиот тип шпионски софтвер, вклучително и потенцијалниот пристап до функции како микрофонот и камерата на мобилниот уред. Според неа, ваквото следење претставува сериозно нарушување на правото на приватност.
Сепак, засега не е утврдено кој стои зад наводните инфекции на уредите. Ројтерс не успеал независно да го идентификува одговорниот субјект.
Од NSO Group претходно наведувале дека нивниот софтвер „Пегасус“ го продаваат само на влади, што дополнително го отвора прашањето кој би можел да стои зад употребата на алатката во конкретниот случај.
Тврдењата на студентите и активистите биле отфрлени од претседателката на српскиот парламент, Ана Брнабиќ. Во интервју за „Еуроњуз Србија“ таа категорично негирала дека студентите биле шпионирани и изјавила дека не верува во нивните тврдења.
NSO Group, според достапните информации, не одговорила веднаш на барањата за дополнителен коментар. Компанијата во претходен извештај објавен во јануари наведувала дека соработува со своите клиенти за решавање на потенцијални прекршувања на правилата за користење на нејзината технологија.
Во еден од анализираните случаи, уред поврзан со член на студентското движење наводно бил погоден со таканаречена „zero-click“ верзија на Пегасус. Тоа значи дека за компромитирање на уредот не е неопходно корисникот да отвори порака, да кликне на линк или да преземе некоја датотека.
Дополнително, според фондацијата „Шер“, траги од софтвер сличен на Новиспај биле пронајдени на телефонот на член на студентското движење чиј уред претходно бил одземен за време на полициско испрашување.
Времето во кое се случувале овие наводни напади е уште еден важен елемент во случајот. Таргетирањето се совпаѓа со периодот околу локалните избори од 29 март, кои се одржаа во 10 општини и беа оценувани како значаен тест за опозициските групи поддржани од студентското движење.
Организациите кои го истражуваат случајот предупредуваат дека ваквите наоди би можеле да бидат показател за можни слични обиди за дигитално следење и во пресрет на идните парламентарни избори, но тоа засега останува како предупредување, а не како потврдено сценарио.
Донча О' Цеарбаил, раководител на безбедносната лабораторија на „Амнести интернешнл“, која учествувала во истрагата, изјавил дека новите форензички наоди покажуваат дека српски студентски активисти продолжуваат да бидат изложени на ризик од употреба на инвазивен шпионски софтвер.
Од друга страна, правната експертка Ана Тоскиќ Цветиновиќ од „Партнери Србија“ предупредила дека употребата на вакви средства за надзор без соодветно судско одобрение би можела да претставува кривично дело според српското законодавство.
Таа објаснила дека српскиот Закон за кривична постапка предвидува конкретни услови под кои може да се спроведува таен надзор и дека за тоа е потребна образложена судска одлука. Според неа, колку што ѝ е познато, таква одлука во овој случај не постои.
Тоскиќ Цветиновиќ дополнително потсетила дека Уставот на Србија го гарантира правото на заштита на личните податоци.
Бил Марчак, виш истражувач во канадската организација „Ситизен лаб“, која исто така ги анализирала наводните инфекции, изјавил дека Пегасус бил инсталиран на телефонот на најмалку еден студент во периодот од декември 2025 до јануари 2026 година.
Според Марчак, безбедносните ажурирања на „Епл“ во меѓувреме го неутрализирале шпионскиот софтвер на погодените уреди.
„Епл“ соопштила дека на 13 август испратила безбедносни известувања до корисници во 110 земји кои можеби биле цел на вакви напади. Компанијата дополнително навела дека досега има известено корисници во повеќе од 150 земји.
Целиот случај отвора сериозни прашања за дигиталната безбедност, правото на приватност и можната употреба на високоинвазивни технологии за следење на активисти и политички ангажирани лица. Сепак, додека не се утврди кој стои зад нападите, тврдењата за одговорност остануваат непотврдени.
Истрагата и техничките анализи продолжуваат, а дополнителните сознанија би можеле да дадат појасна слика за тоа кој бил таргетиран, како биле компромитирани уредите и кој евентуално стои зад користењето на шпионскиот софтвер.
