Изградбата на дата-центри во Македонија за кратко време прерасна од технолошка и инвестициска тема во едно од позначајните политички и еколошки прашања во земјата.
Владата сака Македонија да се позиционира како регионален центар за дата-центри и дигитална инфраструктура, а премиерот Христијан Мицкоски потврди дека веќе се разговара со пет до шест потенцијални инвеститори. Според него, меѓу заинтересираните има и голема мултинационална компанија.
Од друга страна, опозицијата бара пред реализацијата на проектите јавноста да ги дознае имињата на инвеститорите, локациите, условите што им се нудат и, пред сè, колкави количества електрична енергија и вода ќе бидат потребни.
Пехчево кажа „не“
Дебатата дополнително се засили по случувањата во Пехчево, каде Советот на Општината едногласно ја отфрли иницијативата за дата-центар во атарот на Панчарево.
Против гласаа сите девет советници – пет од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и еден од ЗНАМ.
Меѓу дилемите беа идентитетот на инвеститорот, потрошувачката на вода и електрична енергија и потенцијалното влијание врз животната средина.
Според информациите што ги пренесува Скопје1.мк, повикувајќи се на Телма, иницијативата во Пехчево била приватна и потекнувала од сопствениците на земјиштето, а не од Владата. Оттука, конкретниот проект треба да се разграничи од државните разговори со странските инвеститори.
Владата гледа голема развојна шанса
Мицкоски порача дека Владата нема намера да се откаже од стратегијата за привлекување дата-центри, оценувајќи дека глобалната економија забрзано се движи кон вештачката интелигенција, cloud-сервисите и огромни потреби за обработка и складирање податоци.
Во однос на снабдувањето со електрична енергија, премиерот ја поврза стратегијата со изградба на нови производствени капацитети, меѓу кои и гасни централи. Зборуваше и за проект за две хидроцентрали во вредност од околу 1,5 милијарди долари.
Агенцијата за странски инвестиции веќе ја промовира Македонија како потенцијална локација за оваа индустрија, посочувајќи ги оптичката и 5G инфраструктурата, поврзаноста со европската електроенергетска мрежа, пониските оперативни трошоци и климатските услови.
Опозицијата бара конкретни бројки
СДСМ, пак, бара Владата да ги објави договорите и анализите пред да се оди понатаму со проектите.
Меѓу главните прашања се колкава моќност ќе имаат центрите, од каде ќе ја добиваат струјата, колку вода ќе користат, дали ќе има државни субвенции или даночни олеснувања и дали ќе бидат потребни дополнителни инвестиции во јавната инфраструктура.
Од СДСМ тврдат и дека една компанија веќе објавила дека за проект во Македонија добила енергетски капацитет од 100 мегавати и пристап до Вардар за ладење. Станува збор за партиско тврдење, а не за јавно потврден договор од Владата.
ВМРО-ДПМНЕ ги отфрла обвинувањата и оценува дека опозицијата создава непотребна паника. Од партијата велат дека високотехнолошките инвестиции се потребни, но дека проектите треба да ги исполнуваат законските и еколошките стандарди.
Колку струја може да троши еден дата-центар?
Ова е едно од клучните прашања.
Според податоците наведени во анализата на Скопје1.мк, Меѓународната агенција за енергија проценила дека дата-центрите во 2024 година потрошиле околу 415 терават-часови електрична енергија, или приближно 1,5 проценти од глобалната потрошувачка.
Проблемот е што нивното локално влијание може да биде многу поголемо. Голем дата-центар концентрира огромна потрошувачка на една локација, па клучно е дали електроенергетската мрежа може да го издржи приклучувањето и кој ќе ги финансира евентуалните надградби.
Водата е второто големо прашање
Ниту потрошувачката на вода не е иста кај сите дата-центри.
Количината зависи од системот за ладење, климатските услови, опремата и од тоа дали се користи питка, индустриска или рециклирана вода.
Затоа, без конкретен проект не може однапред да се каже колкаво ќе биде влијанието врз македонските водни ресурси.
Токму затоа во Европската унија поголемите дата-центри веќе треба да пријавуваат показатели за потрошувачката на електрична енергија и вода, како и за нивната енергетска ефикасност.
А што ќе добие Македонија?
Дата-центрите можат да донесат големи инвестиции во изградба, електроенергетска и телекомуникациска инфраструктура, даночни приходи и развој на локалниот технолошки сектор.
Но нивниот ефект врз трајното вработување не мора да биде огромен. Во анализата се посочува истражување на Brookings според кое типичниот локален ефект кај анализираните американски дата-центри се движи околу 100 до 200 дополнителни работни места, зависно од типот на објектот.
Затоа економската корист не треба да се мери само преку бројот на вработени, туку и преку даноците, локалните добавувачи, инвестициите во мрежата, обуката на кадар и развојот на поширок технолошки екосистем.
Во Македонија засега недостигаат токму најважните конкретни податоци. Не се објавени имињата на потенцијалните инвеститори, локациите, планираната моќност, количината вода, системите за ладење, изворите на електрична енергија, евентуалните олеснувања и инфраструктурните обврски на државата.
Оттука, вистинската дилема не е дали Македонија треба да биде „за“ или „против“ дата-центрите.
Клучните прашања се какви центри ќе се градат, каде ќе бидат изградени, колку струја и вода ќе трошат, кој ќе ги плати потребните инфраструктурни инвестиции и каква конкретна економска корист ќе добие државата.
Токму тие бројки и договорни услови ќе покажат дали дата-центрите ќе бидат голема развојна можност за Македонија или дополнителен товар врз нејзините ресурси и инфраструктура.
