Хрватска подготвува нов закон со кој би можело значително да се промени начинот на кој државата постапува со лица кои по долгогодишно издржување затворска казна и понатаму се проценуваат како сериозна опасност за околината.
Според предлогот на новиот Закон за третман и сместување на лица по целосното извршување на затворската казна, лицата кои отслужиле најмалку десет години затвор за одредени тешки кривични дела би можеле, под строго утврдени услови, да бидат сместени во посебна институција и по истекот на затворската казна.
Станува збор за лица осудени за кривични дела против животот, телото, личните слободи или сексуалниот интегритет на друго лице. Клучен услов би бил судот да утврди дека постои многу голема веројатност лицето повторно да изврши сериозно кривично дело.
Јавната консултација за предлог-законот започнала на 3 август и треба да трае до 1 септември. Доколку биде усвоен, законот според актуелниот предлог би требало да стапи во сила на 1 јануари 2027 година.
Во образложението се наведува дека проблемот се појавува во моментот кога лице целосно ќе ја издржи изречената затворска казна, но проценките покажуваат дека и понатаму претставува сериозна опасност за повторување на кривичното дело.
Бидејќи по истекот на казната нема законска основа едноставно да биде продолжено задржувањето во затвор, со предложеното законско решение би се вовел посебен механизам.
Важно е што предложеното сместување формално не би претставувало продолжување на затворската казна, туку мерка чија цел би била намалување и отстранување на идниот ризик.
Кој би можел да биде опфатен со новото решение?
Предлогот се однесува на лица кои целосно издржале затворска казна во траење од најмалку десет години за сериозни кривични дела против животот, телото, личните слободи или сексуалниот интегритет на друго лице.
Сепак, самото издржување на десетгодишна казна не би било доволно за некој автоматски да биде сместен во институцијата.
Потребно би било да бидат исполнети дополнителни услови, а судот би требало да утврди дека кај лицето постојат изразени насилни карактеристики на личноста поради кои постои многу голема веројатност повторно да изврши сериозно кривично дело.
Целта на мерката, според предлогот, не би била лицето повторно да се казнува за веќе извршеното дело. Наместо тоа, третманот би требало да го намали ризикот од ново кривично дело и постепено да му помогне на лицето да се подготви за повторно враќање во заедницата.
Постапката би се водела пред суд, при што јавноста не би присуствувала на постапката. Судот би морал да постапи без одлагање, а лицето би имало право на адвокат.
Доколку лицето само не избере адвокат, судот би му назначил бранител по службена должност.
Нема однапред определено колку долго би траело сместувањето
Еден од најзначајните делови на предлогот е тоа што не се предвидува однапред определен рок за престој во институцијата.
Тоа значи дека не би било утврдено дека лицето може да биде сместено, на пример, точно една, пет или десет години. Третманот и сместувањето би траеле додека постојат причините поради кои судот ја донел таквата одлука.
Сепак, тоа не значи дека одлуката би била без временска контрола.
Предвидено е судот на секои 18 месеци повторно да ја разгледува потребата од продолжување на третманот и сместувањето. На тој начин би требало периодично да се проценува дали и понатаму постои ризик поради кој лицето останува во институцијата.
Државата би требало да основа посебна институција наменета токму за ваков вид третман.
Условите во неа, според предлогот, значително би се разликувале од оние во класичните затворски установи. Акцентот би бил ставен на рехабилитацијата, намалувањето на ризикот и постепеното олеснување на ограничувањата, со крајна цел лицето да се подготви за враќање во заедницата.
Психолошки и психијатриски третман, но и работа и образование
Во институцијата би се спроведувале различни видови третман, зависно од потребите и ризикот што го претставува секој корисник.
Меѓу предвидените активности се индивидуална психолошка, психијатриска, психосоцијална и социо-педагошка работа, како и психосоцијална поддршка.
Предвидена е и работна терапија, како и образовни и стручни програми. Посебно место би имале програмите насочени кон справување со агресијата и контролирање на импулсивното однесување.
Иако институцијата би имала поинаква цел од затворот, безбедноста сепак би останала важен дел од системот.
Безбедносниот режим би се приспособувал на проценетиот ризик на лицата кои се сместени таму. Тој би опфаќал контролиран влез и излез, видео надзор во заедничките простории, евидентирање на посетите и редовни безбедносни проценки.
Би постоеле и посебни протоколи за ситуации како обид за бегство, насилство, самоповредување или заложнички ситуации.
Во почетокот се предвидува сместување на само пет лица
Предлогот предвидува институцијата во почетната фаза да биде релативно мала.
Според проценката, на почетокот би биле сместени пет корисници. За функционирањето на установата би бил потребен тим од најмалку 14 вработени.
Меѓу нив се предвидени директор, адвокат, економист, специјалист по судска психијатрија, психолог, социјален педагог, социјален работник, терапевт за работна терапија и пет професионалци задолжени за безбедност.
Засега не е утврден точниот датум кога институцијата би започнала со работа.
Според предлогот, Владата би требало во рок од шест месеци од стапувањето во сила на законот да донесе правилник со кој ќе се уреди нејзиното основање.
Во истиот период, хрватскиот парламент треба да назначи и Комисија, додека министерот за здравство би требало да донесе посебна уредба со која ќе се определат стандардите за просторот, опремата и бројот и видот на потребните работници.
Предлогот отвора значајна правна и општествена дилема – како да се заштити јавноста од лица кои и по издржувањето на казната се проценуваат како сериозен ризик, а истовремено да се почитува фактот дека тие веќе ја отслужиле изречената казна.
Токму поради тоа, предложеното решение во Хрватска предвидува посебен систем кој не би бил класичен затвор, туку институција во која безбедноста би се комбинирала со долгорочен третман и рехабилитација.
