Трагедијата во дискотеката „Пулс“ не започнала во моментот кога избувнал пожарот. Според досегашните наоди и сведочења во судската постапка, условите кои придонеле за катастрофата се создавале со години, додека институционалните надлежности биле поделени меѓу повеќе органи.
Во објектот функционирала дискотека иако, според наводите изнесени во постапката, немало соодветна пренамена, биле изведувани градежни интервенции без потребната документација, а контролите не успеале навреме да ги спречат или отстранат ризиците.
На крајот, последиците биле трагични – 63 лица го загубија животот.
Надлежностите биле поделени, но опасноста не била
Пожарот не можел да знае која институција е задолжена за лиценците, која за градежните зафати, која за условите за евакуација, а која за противпожарната безбедност.
Токму затоа прашањето што се поставува во случајот „Пулс“ не е само кој бил формално надлежен за одредена работа, туку и зошто системот не успеал да ја препознае и отстрани опасноста пред да се случи трагедијата.
Според градежното вештачење презентирано пред судот, во периодот од 2012 до 2024 година биле изведувани различни градежни зафати без проектна документација, стручен надзор и соодветни инспекциски записници.
Вештакот Горан Марковски пред судот посочил дека дополнително изградените шанкови, галерии и други пречки во просторот можеле да го отежнат движењето и евакуацијата на луѓето.
Токму условите во самиот објект се едно од прашањата кои се разгледуваат во судската постапка, бидејќи во критична ситуација секоја пречка на патот кон излезите може да има сериозни последици.
Кој требало да реагира?
Во текот на постапката се слушаат различни ставови за тоа кои биле законските обврски и под кои услови надлежните инспектори можеле или морале да постапат.
Здружението на градежни инспектори го оспорува дел од вештачењето и укажува дека со него, според нивното толкување, се прошируваат законските надлежности на инспекторите.
Одбраната на обвинетите инспектори, пак, наведува дека тие немале добиено налог од Општина Кочани, ниту пријава од друга институција врз основа на која би требало да извршат контрола во објектот.
Овие прашања се значајни за судот, бидејќи во постапката треба прецизно да се утврди кој што знаел, која била неговата законска обврска и дали имало конкретна можност да се интервенира пред да се случи трагедијата.
Но токму тука се отвора и поширокото прашање за функционирањето на институциите.
Ако секоја институција ја разгледува само својата тесна надлежност, а ризикот како целина останува без одговор, тогаш може да се создаде ситуација во која сите формално имаат дел од работата, но никој не ја презема одговорноста за целокупната безбедност.
Белчева: Нормализирањето на ненормалното има страшна цена
На трагедијата и на институционалните пропусти се осврна и Јана Белчева, граѓанска активистка и членка на Советот на Општина Центар.
Во објава на Фејсбук таа оцени дека случајот ја покажува состојбата во која луѓето со образование, функции и одговорности можат да ги потиснат професионалноста, моралот и интегритетот.
Белчева поставува прашање дали институционалната немоќ, како и различното спроведување на законите, можат да остават сериозни последици врз довербата на граѓаните во институциите.
Според нејзината оценка, кога нешто ненормално со текот на времето станува „нормално“, цената на таквото однесување на крајот може да биде огромна – од изгубени животи до губење на довербата во државата и нејзините институции.
Обвинението не е пресуда, но одговорноста мора да се утврди
Обвинителството во постапката тврди дека објектот бил пренаменет од објект за лесна индустрија во кабаре без соодветно одобрение, дека биле изведувани бесправни реконструкции и дека дел од надлежните инспектори не повеле постапка по службена должност.
Сепак, важно е да се нагласи дека обвинението само по себе не претставува доказ за вина. Конечната одлука за кривичната одговорност ја носи судот, врз основа на доказите изведени во постапката.
Токму затоа судскиот процес треба да даде одговори на клучните прашања: кој бил информиран за состојбата, кога бил информиран, какви законски овластувања имал, дали бил должен да преземе конкретни мерки и дали евентуалниот пропуст бил поврзан со трагичниот исход.
Правдата не треба да значи колективно обвинување на цели професии или институции. Одговорноста мора да биде индивидуална и да се утврди за секое лице поединечно, доколку доказите покажат дека имало сознанија, законска обврска и реална можност да постапи, а тоа не го сторило.
Но истовремено, одговорноста не смее автоматски да се запре кај најниската алка во институционалниот синџир.
Фразата дека „тоа не било наша надлежност“ не може сама по себе да го затвори прашањето за тоа како со години можел да функционира објект со потенцијално опасни услови.
Трагедијата не настанала преку ноќ. Според досегашните наоди и наводи во постапката, ризиците се поврзуваат со повеќегодишни зафати, прописи, дозволи, контроли и институционални одлуки.
Затоа судскиот процес треба да даде јасна слика за целата низа на настани – од првите прекршувања и градежни интервенции, преку издадените документи и извршените или пропуштените контроли, па сè до условите во кои се случила трагедијата.
Само така може целосно да се утврди дали и каде системот потфрлил, како и дали постоела можност трагедијата да биде спречена пред да се изгубат 63 човечки животи.
