Изгорениците од сонце не се само црвенило на кожата, туку сложен процес на длабоко оштетување што вклучува воспаление, оштетување на ДНК и зголемен ризик од развој на рак на кожата. Во продолжение ќе објасниме што точно се случува на клеточно ниво и како да се заштитите.
Од античките времиња, луѓето се соочуваат со последиците од сончевото зрачење, но сè уште не им е јасна целосната биологија на изгорениците, особено нивната врска со развојот на рак и процесите на закрепнување на кожата.
Воспалителен одговор на кожата
Кога ултравиолетовото (UV) зрачење навлегува во надворешниот слој на кожата (епидермисот), го оштетува нејзиниот состав – протеини, масти и ДНК. Ова предизвикува воспалителен одговор. Најголемо оштетување прават UVB зраците, кои се до 1.000 пати поефикасни од UVA во предизвикување изгореници.
Оштетувањето активира ослободување молекули кои ги шират крвните садови во подлабоките слоеви (дермисот), предизвикувајќи црвенило, оток и привлекување на имунолошки клетки, што го зголемува воспалението.
Видливи симптоми и заздравување
Кожата на лицата со посветла боја добива розова или црвена нијанса, а кај потемна кожа се појавуваат различни нијанси од црвена до кафеава. Изгорениците предизвикуваат оток и болка поради стимулација на нервните завршетоци. Тешките изгореници можат да доведат до плускавци, кога оштетените клетки умираат, а помеѓу кожните слоеви се собира течност.
Благи изгореници оздравуваат побрзо, додека потешките можат да траат повеќе од 72 часа. Заздравувањето почнува со ослободување на антиинфламаторни молекули од имунолошките клетки, што доведува до намалување на воспалението. Кожата постојано се обновува со помош на матични клетки, кои создаваат нови клетки за замена на оштетените.
Кремите за после сончање и алое верата најчесто обезбедуваат само чувство на ладење, без докажано забрзување на заздравувањето. Студени облоги и аналгетици како ибупрофен и парацетамол можат да ја намалат болката.
Долгорочни последици и ризик од рак
Дури и кога црвенилото ќе исчезне, оштетувањето на ДНК може да остане. Поправката на оштетената ДНК не е совршена, па можни мутации го зголемуваат ризикот од рак на кожата, особено меланом. Пет изгореници од сонце во една деценија можат повеќекратно да го зголемат овој ризик.
Луѓето со потемна кожа се заштитени од меланинот, но не се имуни на оштетувања и изгореници.
Превенција и заштита
Експертите препорачуваат користење креми за сончање со SPF 50 кога UV индексот е 3 или повисок, што во нашите географски ширини е најчесто од 10:00 до 17:00 часот летно време. Заштитна облека, капи и избегнување директно сонце во најжешките часови се исто така ефикасни мерки.
Апликациите кои ја покажуваат вредноста на локалниот UV индекс се корисни за планирање на активности на отворено.
Цената под површината
Изгорениците можат да изгледаат како минлива непријатност, но на клеточно ниво тие предизвикуваат трајни промени во кожата и го зголемуваат ризикот од сериозни болести. Паметната заштита е клучна за здравјето на кожата во долгорочен период.
